วันนี้เริ่มเร็วนิดหนึ่ง มีสามเณรมาหลายสิบองค์กับแม่ชีน้อย น้อยจริงๆ ตัวเล็กๆ มาจากโรงเรียนรุ่งอรุณ โรงเรียนนี้ก็โรงเรียนวิถีพุทธ ช่วงปิดเทอมก็พาเด็กมาบวช แต่หลังๆ เด็กที่บวชก็ลดลง หลวงพ่อถามอาจารย์เขาเมื่อปีกลาย ถามว่านักเรียนลดลงหรือ เขาบอกไม่ เด็กก็ยังสมัครเรียนที่โรงเรียนนี้เยอะ แต่เด็กที่ยอมบวชมีน้อยลง ที่ไม่บวชเพราะว่าติดเล่นเกม ติดดูมือถือ เห็นไหมมือถือเป็นศัตรูของการปฏิบัติ ตั้งแต่เด็กเล็กๆ เลยยันแก่ อย่าไปหลงกับมันมาก ดูเท่าไรมันก็ไม่หมด วันๆ หนึ่งเยอะแยะเหลือเกิน ไม่เหมือนดูจิตดูใจเรา อยู่ทางโลกข้อมูลอะไรมากมายมหาศาล เรียนเท่าไรก็ไม่รู้จักจบ ธรรมะเรียนแล้วจบ จบแล้วมีความสุข ได้รางวัลของชีวิตที่ยิ่งใหญ่ที่สุด แค่เราเป็นพระโสดาบัน พระพุทธเจ้าบอกว่าดีกว่าเป็นพระเจ้าจักรพรรดิอีก พยายามฝึกดูจิตดูใจตัวเองไป

พวกเราช่วงหลังนี้พัฒนาขึ้นเยอะ ที่มานั่งอยู่นี่ ที่หลวงพ่อเห็นนี่ดูดีขึ้นเยอะเลย เมื่อก่อนเวลาเข้ามาในศาลาสภาพเหมือนเอาลิงมาใส่กรงไว้ กระโดดกันไปกระโดดกันมา หมายถึงจิตพวกเรา ไม่ได้เคยสงบกับใครเขาเลย ดูแล้วก็คือแบบคนไร้การศึกษาทางธรรมะ พูดแบบหยาบคายแต่ตรงไปตรงมา หลังๆ พวกเราดูดีขึ้น ดูดี ดูเป็นผู้เป็นคนขึ้น ก่อนนั้นก็เป็นเปรตบ้าง เป็นอสุรกายบ้าง เป็นสัตว์เดรัจฉานบ้าง เป็นสัตว์นรกบ้าง พอมาภาวนาแล้วดูเป็นผู้เป็นคนขึ้น ดีมาก

ในภาพรวมหลวงพ่อเห็นแล้วก็ปลื้มใจกับพวกเรา อนุโมทนาพวกเรา บางคนรีบสาธุ อย่าเพิ่ง ดูตัวเองก่อน ที่หลวงพ่ออนุโมทนาอาจจะมาไม่ถึงตัวเราก็ได้ อาจจะเป็นคนข้างๆ เรา ตั้งอกตั้งใจภาวนา ครูบาอาจารย์เห็นก็ชื่นอกชื่นใจ บางคนภาวนาไม่เก่ง ยังไม่เก่ง แต่อดทนทำแล้วทำอีกไม่เลิก ครูบาอาจารย์เห็นก็ชื่นใจแล้ว คล้ายๆ เด็กนักเรียนคนนี้ขยันเรียนยังสอบไม่ผ่าน ไม่เป็นไรขยันเรียนไว้ก่อน แค่นั้นครูบาอาจารย์ก็ดีใจแล้ว

ศาสนาพุทธช่วยเราได้
ว่าทำอย่างไรใจเราจะสงบสุข

หลังๆ หลวงพ่อดูพวกเราแล้วรู้สึกปลื้มใจ พวกเราพัฒนาตัวเองขึ้นมาได้ไม่น้อยเลย ดูง่ายๆ เลยเมื่อก่อนมาวัดจะมาเข้ามาฟังเทศน์ แรกๆ ก็แย่งกัน แทบจะตีกันตาย แย่งกัน อยากฟังธรรม ฟังธรรมแต่ว่าไม่ละกิเลสอะไร ไม่ลดกิเลสเลย แย่งกัน โอ๊ย ทะเลาะกัน อะไรกัน บางคนขับรถมาจอดหน้าบันได รถก็ไม่ปิด เปิดประตูได้วิ่งขึ้นมาเลย มาจองเข้าศาลา ดูไร้สาระจริงๆ แทนที่จะดูจิตดูใจตัวเองไป ช่วงแรกๆ ก็เข้ามาจิตใจมันเต็มไปด้วยความอยาก เริ่มแต่อยากเข้าศาลา อยากเจอหลวงพ่อ อยากโน้นอยากนี้ ไม่ได้อย่างอยากก็โมโห

ทีมงานที่ช่วยหลวงพ่อทำงาน พวกนี้อดทนมาก ทีมงานพวกนี้ก็ต้องชมเชยเลย ทีแรกต้องเจอพายุอารมณ์ของญาติโยมที่มาวัด มาวัดแต่ขนกิเลสมาเป็นคันรถเลย ไม่ได้อย่างใจก็ฟาดหัวฟาดหาง อ้าว หางไม่มี ก็ฟาดหัว ฟาดขา ทีมงานก็เก่ง อดทน ถูกเขาด่าก็ทน ไม่ตอบโต้ ในใจอาจจะอยากชกแล้ว แต่ว่ามีสติดูแลจิตใจตัวเอง ก็ไม่อาละวาดไม่ตอบโต้ คนโมโหโวยวายๆ โมโหอยู่ข้างเดียว โมโหได้พักเดียวก็เบื่อแล้ว โมโหอยู่คนเดียวไม่สนุก ถ้าทีมงานไม่มีคุณภาพก็ทะเลาะกับโยม คราวนี้ก็โต้เถียงกันนาน แต่นี้ก็จบ อยากบ่นก็บ่นไป อยากด่าก็ด่าไป ทีมงานเขาก็ทำหน้าที่ของเขาไป ทีมงานพวกนี้ไม่มีสตางค์ เออ เขาอาจจะมีสตางค์แต่ว่าหลวงพ่อไม่ได้ให้สตางค์เขา เขาทำมาหากินเอาเอง มาช่วยงานแบบด้วยใจ มาช่วยด้วยจิตใจเสียสละอะไรอย่างนี้ ฉะนั้นถ้าไม่พอใจบ้างก็อย่าไปด่าเขา แต่พวกเรารุ่นหลังๆ ไม่ค่อยมีแล้ว ที่มีมากขึ้นคือประเภทหัวใจวาย ต้องมีปั๊มต้องมีอะไรกัน ดูแลสุขภาพตัวเองบ้าง

วันนี้ว่าจะเทศน์ให้ง่ายๆ เพราะเด็กมาเยอะ พวกเรายังเด็กหรือเปล่าหรือไม่เด็กแล้ว การปฏิบัติธรรมคือการเรียนรู้ตัวเอง ถ้าเข้าใจตัวเองแล้ว จิตใจเราจะพ้นจากความทุกข์ นี่คือเป้าหมายปลายทาง เราเรียนรู้ตัวเองเข้าใจตัวเองแล้วเราพ้นทุกข์ ความพ้นทุกข์เป็นจุดหมายปลายทางของการปฏิบัติธรรม ชีวิตพวกเราแต่ละคนมีความทุกข์มากมาย ยิ่งทุกวันนี้มีอยู่มีกิน ประเทศเจริญก้าวหน้าขึ้นมา แต่เดิมเขาถือว่าเป็นประเทศด้อยพัฒนา เมืองไทยตอนหลวงพ่อเด็กๆ ฝรั่งเขาถือว่าเมืองไทยเป็นประเทศด้อยพัฒนา ต่อมาเขาก็ให้เกียรติเปลี่ยนชื่อเป็นประเทศกำลังพัฒนา แล้วตอนนี้เราก็พัฒนาเยอะพอสมควรแล้ว มีอยู่มีกิน มีของกิน มีของใช้ มีกิจกรรมอะไรให้ทำมากมายเหลือเกิน แต่ว่าจริงๆ แล้วความสุขไม่แน่ว่าจะมากขึ้นตามการบริโภคที่มากขึ้น

เมื่อเช้าหลวงพ่อยังเล่าให้ทีมงานฟัง หลวงพ่อเกิดมาในสังคมอีกแบบหนึ่ง ในยุคที่ครอบครัวเป็นครอบครัวขยาย อยู่กันหลาย generation ในบ้านมีปู่ ย่า ตา ยาย อยู่ถึงรุ่นทวดอยู่กัน แล้วทุกคนมีหน้าที่ ผู้ใหญ่ก็เลี้ยงเด็กไป ผู้ใหญ่ก็เลี้ยงเด็ก เด็กก็ไม่ใช่พี่น้องบ้านเดียวกันหมด ครอบครัวญาติๆ เป็นเด็กเยอะแยะเลย เวลาเล่นกันสนุก มีคนเล่นด้วยเยอะแยะเลย พี่ ป้า น้า อา อะไรเยอะแยะไปหมด ครอบครัวไม่ร่ำรวย คนโบราณคนแต่ก่อนไม่ได้ร่ำรวยอะไร แค่มีกินมีใช้ แต่ชีวิตมันอบอุ่น มันมีคำว่าอบอุ่น เดินเข้าบ้านไหนก็หาข้าวกินได้ ไม่ได้ว่าเป็นสิ่งแปลกแยก ไม่มีใครต้อนรับ สังคมสมัยที่หลวงพ่อเด็กๆ เติบโตมาแบบนั้น เป็นสังคมแห่งการแบ่งปัน ที่ต้องแบ่งปันพราะว่าทางวัตถุเบ้านเมืองมันยังไม่เจริญมันไม่ค่อยมีอะไรเท่าไรหรอก ทุกอย่างต้องแบ่งปันกัน กระทั่งการดูโทรทัศน์ บ้านไหนมีโทรทัศน์ตอนเย็นๆ ตอนค่ำๆ โอ๊ย เด็กเต็มบ้านเลย ไปนั่งดู แถมมีขนมให้กินบ้างอะไรบ้าง อย่างน้อยก็มีน้ำหวานให้กิน มันไม่รู้สึกว้าเหว่ ชีวิตมันอบอุ่น

มาถึงวันนี้เหลืออะไร เหลือตัวคนเดียว เงียบเหงา มีลูก 1-2 คน พอลูกโตลูกก็ไปอยู่ที่อื่นไปเรียนหนังสือ พ่อแม่อยู่ตามลำพัง เด็กไปเรียนแล้วก็ไปหางานทำที่อื่น ไม่ได้ทำที่บ้าน แต่ก่อนทำไร่ทำนาก็อยู่กับบ้านช่วยกันทำมาหากิน เดี๋ยวนี้แยกย้ายกันไปหมด แยกย้ายกันไปหมด เด็กเล็กๆ ก็เหงา ก็ไปเล่นมือถือบ้างอะไรบ้าง ไปติดพวกนั้น ไปติดอมนุษย์ ไม่ได้อยู่กับมนุษย์แล้ว ไปอยู่กับอมนุษย์แทน แล้วสิ่งที่ซึมซับเข้ามามันไม่ใช่วัฒนธรรม

สมัยหลวงพ่อเด็กๆ คนแก่เป็นคนเลี้ยงเรา เขาถ่ายทอดวัฒนธรรมให้ อย่างพาทำบุญ พาใส่บาตร เช้าๆ พอเดินได้แข็งแรงหลวงพ่อก็มีหน้าที่ยกโต๊ะ แต่ไม่ใหญ่มาก โต๊ะเอาไปตั้งหน้าบ้าน ผู้ใหญ่เขาเอาข้าวมาใส่บาตร เราก็คอยใส่ดอกไม้ใส่อะไร ยุคนี้ โอ้ น่าสงสาร มีฐานะดีขึ้นแต่ชีวิตเงียบเหงาว้าเหว่ ดูตามสถิติคนไทยเราตอนนี้เป็นโรคทางจิตใจเป็นล้าน เป็นจำนวนเป็นล้าน กระทั่งนักศึกษาแพทย์อาจารย์หมอเขาก็มาเล่ากัน นักศึกษาแพทย์ก็เป็นโรคจิตเยอะเลย

ทุกอย่างดูดีขึ้น มีรถไฟฟ้าขี่ มีอย่างโน้นอย่างนี้ มันไม่มีความสุข เครียดตลอดเวลา ทำมาหากินก็เต็มไปด้วยความไม่แน่นอน จะถูกไล่ออกจากงานเมื่อไรก็ไม่รู้ บางคนเป็นเจ้าของกิจการเอง พอระบบการผลิตเปลี่ยนเทคโนโลยีเปลี่ยน พอเทคโนโลยีเปลี่ยนการผลิตก็เปลี่ยน ทุกอย่างเปลี่ยนหมด ปรับตัวไม่ได้โรงงานปิดไปเยอะเลยพวกเราตอนนี้ พวกที่ทำงานออฟฟิศ เตรียมตัวไว้เลย ต่อไปพวกนั่งหน้าคอมพิวเตอร์จะตกงานเยอะเลย AI มันแย่งงาน แล้วพวกเราจะอยู่อย่างไร เราตัวคนเดียว เราโตมาในแบบตัวใครตัวมัน แล้วตกงานขึ้นมาเราจะทำอย่างไร ชีวิตมองไปแล้วไม่ได้เห็นว่ามันจะมีความสุขตรงไหนเลย มีแต่เรื่องเครียดตลอดเวลา ทีนี้ทำอย่างไรล่ะ

ศาสนาพุทธช่วยเราได้ ในแง่ที่ว่าทำอย่างไรใจเราจะไม่เครียด ใจเราจะสงบสุขได้ ก็ต้องหัด ค่อยๆ ฝึกตัวเองไปทุกวันๆ ให้จิตใจมันมีเครื่องอยู่ จะอยู่กับพุทโธ อยู่กับลมหายใจ อยู่กับอิริยาบถ 4 อยู่กับการเคลื่อนไหวหยุดนิ่ง หรือจะรู้ความรู้สึกสุขทุกข์ในกาย รู้ความรู้สึกสุขทุกข์ไม่สุขไม่ทุกข์ในใจ หรือจะรู้ความเป็นกุศลอกุศลในจิตใจ หรือจะรู้พฤติกรรมของจิตใจ ก็รู้ไป ถ้ารู้อันไหนได้ก็รู้อันนั้นล่ะ

รู้จักมักน้อย อย่าโลภมาก
รู้จักสันโดษ พอใจในสิ่งที่เรามีสิ่งที่เราเป็น

ถ้าเราภาวนาเก่งๆ เราจะเห็นพฤติกรรมของจิต เห็นพฤติกรรมของจิต ถ้าภาวนารองลงมาเราก็จะเห็นความรู้สึกที่เกิดร่วมกับจิต เช่น ความรู้สึกสุขทุกข์ ความเป็นกุศลอกุศลที่เกิดร่วมกับจิต ถ้าตรงนี้ยังไม่เห็นก็รู้สึกที่กาย ร่างกายเคลื่อนไหวรู้สึก ร่างกายหยุดนิ่งรู้สึก ให้จิตมันมีเครื่องอยู่อันใดอันหนึ่ง ไม่ต้องอยู่หลายอย่าง เวลาจะภาวนามีเครื่องอยู่สักอย่างหนึ่งก็พอแล้ว มีเครื่องอยู่หลายอย่างมันก็เหมือนคนมีบ้านหลายหลัง

เมื่อก่อนมีอยู่ช่วงหนึ่งในเมืองไทยเรา เขานิยมซื้อทาวเฮาส์ ซื้อคอนโด ซื้อบ้าน ไม่มีคนอยู่ ซื้อไว้เอาไว้ตุนเก็งกำไร ซื้อไว้ปรากฏว่าถึงจุดหนึ่งฟองสบู่แตกขายไม่ออก มีแต่ภาระ มีช่วงหนึ่งหลวงพ่อก็ซื้อกับเขาเหมือนกัน วันนี้ไปอยู่บ้านนี้ วันนี้ไปอยู่บ้านนี้ ปวดหัว พอไปถึงต้องไปกวาดบ้านถูบ้านก่อน ขี้ฝุ่นเต็มบ้านเลยเพราะไม่ได้อยู่ทุกวัน พอบ้านสบายพักได้คืน อ้าว ย้ายอีกบ้านหนึ่ง ไปกวาดบ้านถูบ้านต่อ มีภาระ ไม่ได้มีความสุข ทีนี้ดูไปๆ โอ๊ย การที่เราสะสมอะไรมากเกินไปก็มีแต่ภาระ ยิ่งอยู่น้อยๆ ยิ่งน้อย Small is beautiful. น้อยๆ สบาย สวยงาม ทุกวันนี้มีกุฏิอยู่หลังเดียว ไม่ต้องคิดมากเลย เสื้อผ้าก็มีอยู่ชุดเดียวนี้ล่ะ เที่ยวรอบโลกก็ชุดนี้ ไม่ต้องคิดเยอะเลย ทรงผมก็มีอยู่ทรงเดียวนี้ล่ะ ไม่ต้องคิดเยอะเลย พวกเราต้องคิด ตั้งแต่ทรงผมวันนี้จะทำทรงอะไร นี่เรื่องต้องคิดเยอะ

ฉะนั้นเรามาทำตัวเองให้มันน้อยๆ ทำตัวเองให้มันเบา อะไรที่เป็นเครื่องพะรุงพะรัง วางได้วางเสีย วางได้ก็วาง แต่ไม่ใช่เรื่องทำมาหากิน เป็นฆราวาสหน้าที่ของฆราวาสต้องทำมาหากิน ไม่ใช่ไม่ทำมาหากิน แต่ทำมาหากินแล้วรู้จักการบริหารจัดการทรัพย์สิน พระพุทธเจ้าสอนไม่ใช่ให้เราสันโดษโดยการอดทุกอย่าง อยู่แบบโทรมๆ ไม่ใช่ ท่านให้รู้จักทำมาหากิน รู้จักลงทุน รู้จักเก็บออม รู้จักใช้จ่าย สอนหมด ลองไปหาอ่านเอา ธรรมะมีเยอะแยะไป อ่านแล้วเอาไปทำให้ได้ อย่างเราทุกวันนี้มีเงินเยอะ มีเงินเยอะๆ ซื้อโน้นซื้อนี่แล้วก็ไม่ค่อยได้ใช้ ใครมีเสื้อผ้าที่ปีหนึ่งยังไม่ได้หยิบมาใช้เลยมีไหม ยกให้หลวงพ่อดูสิ ยกมือสิ เอาไปแจก รกบ้าน ไม่ได้ใช้ แจกๆ ไป ให้คนที่เขาไม่มีได้ประโยชน์ เก็บทิ้งไว้ก็ไม่มีประโยชน์อะไร

หลวงพ่อเสื้อผ้าเกินหลวงพ่อแจก ที่วัดนี่ได้รับจีวรมาเยอะแยะเลย ก็แจก ไม่เอาไปขาย เอาไปแจกต่อ พวกเราก็จะได้บุญหลายต่อ เพราะว่าการสะสมอะไรมากมายก็เป็นภาระ มีภาระมาก ทำตัวให้เบาๆ พระพุทธเจ้าท่านบอกเหมือนนก นกนี้ตัวเบา นึกจะบินไปทางไหนก็บินไปได้เลย ไม่ได้พะรุงพะรัง พวกเราทำชีวิตให้มันเบาบ้างให้มันเรียบง่ายบ้าง ใช้ชีวิตเรียบง่ายบ้าง ไม่ต้องใช้ชีวิตวุ่นวายโอ้อวดคนอื่น ที่ใช้ชีวิตวุ่นวาย ต้องอย่างนั้นต้องอย่างนี้ ต้องใส่ชุดแบรนด์เนม ถือกระเป๋าใบละล้าน ไร้สาระๆ เหนื่อยเปล่าๆ บางคนถึงขนาดไปเช่า ไปเช่ากระเป๋ามาถือ มีกระเป๋าเท่ๆ เปลี่ยนอยู่เรื่อยเลย แต่ไปเช่ามา เสียเวลาๆ ดูใครหนอ รัฐมนตรีผู้หญิงถือกระเป๋าใบละไม่กี่บาท ใช้ชีวิตเบาๆ ใช้ชีวิตเบาๆ สมองก็ปลอดโปร่ง มีเวลาคิดอะไรที่เป็นประโยชน์

ฉะนั้นอันแรกเลย รู้จักมักน้อย มักน้อยคือปรารถนาน้อย อย่าโลภมาก รู้จักสันโดษ พอใจในสิ่งที่เรามีสิ่งที่เราเป็น แต่พอใจในสิ่งที่มีที่เป็นหมายถึงว่าเราได้พัฒนาตัวเองเต็มที่ อย่างทำมาหากินก็ทำมาหากินเต็มที่แล้ว แต่ว่าไม่ได้ทำแบบไม่มี Limit บางคนตั้งเป้ามาก จะต้องมีหมื่นล้าน พอมีหมื่นล้านก็อยากมี 5 หมื่นล้าน พวกอย่างนี้ไม่ได้เรื่องหรอก มีแต่ความทุกข์ ติดคุกติดตะรางไป ก็ขี้โกง พวกเราทำมาหากินให้พอ อยู่ให้ได้ วางแผนอนาคตได้ เรียกว่าพึ่งตัวเองได้ อย่างนี้เรียกว่าเรามักน้อย เราพอเพียง มักน้อยไม่ใช่ว่าอดๆ อยากๆ มักน้อยคือพอเพียง

สันโดษเรายินดีพอใจเรามีความสุขในสิ่งที่เรามีที่เราเป็นนี่ล่ะ เรามีความสุข หลวงพ่อมีความสุข เล่าให้ฟังเลย วันที่บวชตอนที่ออกจากโบสถ์มา ใส่ชุดนี้ มีสังฆาฏิอีกอันหนึ่งยังไม่ได้ปลดออก ออกจากโบสถ์มาลูบอย่างนี้เลย โอ้ มีความสุขจังเลย มีความสุข มีอยู่ชุดเดียวนี่ล่ะรู้สึกมีความสุข นี่สันโดษ พอใจ ยินดีพอใจในสิ่งที่เรามีสิ่งที่เราเป็น

รู้จักความวิเวก

สิ่งถัดไปที่เราจะต้องพัฒนาขึ้นมา คือรู้จักอยู่กับความสงบสงัดบ้าง วุ่นวายกับโลกมากเกินไปไม่มีประโยชน์อะไร ยุ่งกับโลกวุ่นวาย มนุษย์แต่ละคนมันเข้าใกล้แล้วเวียนหัว เมื่อเช้ายังบอกทีมงานเลยว่าพวกที่เคยบวชกับหลวงพ่อจะรู้เลย เช้าๆ หลวงพ่อออกมาที่นี้เจอพวกเราเยอะแยะ พอหมดเวลาหลวงพ่อเข้ากุฏิแล้วจะไม่ออกมาอีกแล้ว จะไม่ออกจากกุฏิแล้ว เราอยู่ของเราอย่างวิเวก มีกายวิเวกอยู่ในที่สงบในที่สงัด โซนที่หลวงพ่ออยู่เป็นที่วิเวกสงบสงัดแต่ไม่เงียบ นกเยอะมาก นกร้องทั้งวัน แล้วตอนนี้จักจั่นสนั่นเสียงเลยช่วงนี้ เสียงดัง เป็นเสียงของธรรมชาติ มันไม่ยั่วกิเลสเรา แต่จักจั่นถ้าเราไม่เคยฝึกสมาธิให้ดี ฟังมันร้องโทสะขึ้นเลย อยากจับมาปิ้งเลย เสียงมันแสบแก้วหูเลย

เรามีความวิเวก กายวิเวก อยู่ในที่สงบสงัด ถ้าเราอยู่บ้านเราทำไม่ได้ เราก็แบ่งพื้นที่มีโซน เซฟโซนของเรา ถ้าบ้านเรามีมุมสงบอยู่ มุมอื่นเราช่างมัน มีมุมสงบเล็กๆ สักตารางวาหนึ่งก็ยังดี ถ้าเรามาอยู่ตรงนี้แล้วเราจะไม่ยุ่งกับเรื่องอื่น เราจะอยู่กับตัวเอง จะเรียนรู้ตัวเอง ถ้าเรามีเซฟโซนอย่างนี้ก็จะสบายหน่อย เพราะฉะนั้นเราต้องรู้จักมักน้อย รู้จักสันโดษ รู้จักความวิเวก กายวิเวก อยู่ในที่สงบที่สงัด ไม่คลุกแล้วก็ไม่วุ่นวายกับคน ไม่มีใครมายุ่งกับเรา มีจิตตวิเวก จิตตวิเวกก็คือเราอยู่กับอารมณ์กรรมฐานของเราไป อยู่กับหายใจเข้าพุทออกโธ หรืออยู่กับกรรมฐานอะไรที่เราถนัด ทำไปเรื่อยๆ นี่เรียกว่าจิตตวิเวก จิตตวิเวกคือจิตไม่วิวาท ไม่ออกไปอาละวาดกับใครที่ไหน มันสงบ มันสงัด มันอยู่สบายของมันเอง มีความสุขอยู่ในตัวเอง มันอิ่มมันเต็มอยู่ในตัวเอง นี่มีจิตตวิเวก

แล้วก็มีอุปธิวิเวก อุปธิวิเวกก็ต้องทำวิปัสสนา คือการสงบสงัดจากกิเลส เรามาฝึกจิตฝึกใจ จิตตวิเวกก็คือทำสมถะ อุปธิวิเวกจะเกิดได้ก็อาศัยการทำวิปัสสนากรรมฐาน สงบสงัดจากกิเลส พวกเรายังสงบสงัดจากกิเลสไม่ได้ ก็สงบสงัดจากสิ่งที่ยั่วกิเลสบ้าง สิ่งที่ยั่วกิเลสทุกวันนี้ก็คือมือถือนั่นล่ะ ตัวนี้ล่ะคือตัวที่ทำให้วิเวกหายหมดเลย เกิดแต่กิเลสตลอดเวลา ดูอันนี้ก็อยากได้ ดูอันนี้ก็โมโห ดูอันนี้ประเทศนี้อยู่ๆ ก็ไปรุกรานเขา ชั่วจริงๆ ตัวเองไม่เกี่ยวเลย โกรธ แช่งเมื่อไรมันจะตายเสียที ใจแกว่ง จิตเราเลยไม่ได้วิเวกเสียที เพราะว่าเราไปเสพสิ่งที่ชวนให้จิตวุ่นวาย

หลวงพ่อถึงบอกว่าเล่นอินเทอร์เน็ตน้อยๆ หน่อย ทีแรกบอกว่าให้เล่นวันละครึ่งชั่วโมง โอ๊ย พวกเราจะขาดใจตาย เลยเลิกไม่ห้ามแล้ว แล้วแต่เวรแต่กรรมก็แล้วกัน แต่พระที่นี้ไม่ให้เล่น พระที่นี้ที่หลวงพ่อให้มีอินเทอร์เน็ตได้มี 2 องค์เอง คือพระอาจารย์อ๊ากับครูบา พระอาจารย์อ๊าเขาเป็นสมภาร เขาต้องรู้ข้อมูลคณะสงฆ์สั่งอะไร สั่งทางอินเทอร์เน็ตแล้วเดี๋ยวนี้ ก็ต้องรู้ ครูบาก็เป็นเลขานุการวัด เขาก็ต้องติดต่อกับข้างนอก ส่วนพระที่เหลือไม่ให้เล่น ถ้ารู้แล้วก็ถ้าเป็นเมื่อก่อนรู้แล้วไล่ออก เดี๋ยวนี้หมดสิทธิ์แล้ว ไล่ไม่ได้ ไม่ใช่สมภาร

หัด มักน้อยอย่าโลภมาก หิวแล้วไม่รู้จักพอมันจะเหนื่อยแล้วมันจะฟุ้งซ่าน กิเลสจะท่วมหัว รู้จักสันโดษพอใจในสิ่งที่เรามีที่เราเป็น รู้จักความวิเวก รู้จักปลีกตัวออกจากความวุ่นวาย รู้จักฝึกจิตให้สงบ รู้จักทำวิปัสสนากรรมฐาน ฝึก นี่เป็นเบสิกเป็นพื้นฐานที่เราจะก้าวหน้าไปในทางธรรม แล้วก็ถัดจากนั้นเราก็ไม่คลุกคลี ไม่คลุกคลีไม่ใช่แปลว่าไม่เจอใคร ไม่คลุกคลีคือไม่เอาใจไปผูกไว้กับใคร ไม่ต้องไปผูกพันอยู่กับใครหรอก ผูกพันแล้วคลุกคลี

อย่างมีลูกแล้วเลี้ยงลูกจนโตลูกจนแก่แล้วลูกจนมีหลานแล้ว ก็ยังต้องปรนนิบัติลูกบริการไปเรื่อย ไม่รู้จักเลิก คลุกคลีตลอดชีวิต อย่างนี้เหนื่อย ฉะนั้นเราไม่จำเป็นอย่าไปยุ่งกับคนอื่น หลวงพ่อแต่ก่อนทำงานอยู่ เลิกงานแล้วกลับบ้าน ไม่ยุ่งหรอก ใครจะชวนไปกินไปเที่ยวไปคาราโอเกะสมัยโน้นยังไม่มี ชวนไปบาร์ไปผับอะไร ไม่ไป ชวนไป เคยเสียไม่ได้ เขาไปสัมนา เขาไปกันทั้งทีม เข้าไป เขาเรียกอะไร ดิสโก้เธคหรืออะไร เดี๋ยวนี้มีหรือเปล่าไม่รู้ หรือเจ๊งไปหมดแล้ว พอเข้าไปนี่ผงะเลย มันมีไฟวับๆๆๆ เสียงก็ดัง

จิตพอกระทบปุ๊บนึกถึงภาพอะไรรู้ไหม นรก ไฟนรก เสียงของสัตว์นรกกระหึ่มสะเทือนเลือนลั่นแก้วหูจะแตก แล้วก็เต็มไปด้วยควัน ไม่ใช่ควันจากกระทะทองแดงหรอก ควันบุหรี่ ควันอะไร โอ๊ย นี่มันนรกชัดๆ เลย เข้าไปพอคนอื่นเผลอหนีออกมาเลย ไม่เอาแล้ว แล้วไม่ไปเหยียบอีกเลย ไปยุ่งแล้ว โอ้ ยุ่งกับคนมากก็เรื่องมาก ไม่คลุกคลีดีที่สุด อย่างคุณแม่ เบอร์โทรศัพท์คุณแม่บล็อกหมดเลย ไม่มีเลย ไม่เปิดเลย เปิดอยู่ 1-2 เบอร์ที่ต้องใช้เท่านั้น หลวงพ่อก็เหมือนกัน บล็อกหมดไม่ต้องโทร. มา เพราะไม่พก เวลาจะใช้ก็ค่อยเปิดทีหนึ่ง ส่วนมากก็ใช้โทร. หาพระอาจารย์ โทร. หาพระอาจารย์อ๊า

เราไม่คลุกคลี อยู่กับพวกเราตั้งเยอะ พวกเราจำนวนมากอยากคลุกคลีกับหลวงพ่อ อยากเป็นคนใกล้ชิด ไม่เคยถามหลวงพ่อเลยว่าอยากใกล้ชิดด้วยหรือเปล่า ถ้าถามก็จะสะเทือนใจ บอก ชิ่วๆๆ อย่ามายุ่งกับฉัน ฉันภาวนาของฉันมา ฉันไม่ได้ยุ่งกับใคร เราฝึกตัวเองมาแบบนั้น ไม่คลุกคลี ไม่คลุกคลีแล้วไม่ใช่เอาเวลาไปเล่นอะไรเพลินๆ ไม่คลุกคลีแล้วก็เตือนตัวเอง ถ้ากิเลสเรายังมีอยู่ ยังนิ่งนอนใจไม่ได้ หลวงพ่อตั้งแต่ตอนเป็นโยมภาวนาเห็นจิตมันถูกอาสวกิเลสห่อหุ้มอยู่ เราติดคุก จิตติดคุกอยู่ เราเกิดมาในคุก เราโตในคุก เรามีชีวิตอยู่ในคุก แล้วเราจะยอมตายในคุกหรือ เห็นอย่างนี้ใจมันยอมไม่ได้ ถ้าตราบใดที่ยังทำลายอาสวกิเลสที่มันห่อหุ้มปกคลุมแทรกซึมซ่านอยู่ในจิตออกไปไม่ได้จะไม่เลิกภาวนา ใจมันคิดอย่างนี้ แล้วก็ โอ๊ย ขยันภาวนาปรารภความเพียร เพราะว่าเรารู้ว่ากิเลสเราเยอะ เราก็ต้องต่อสู้ เราปรารภความเพียร

ปรารภความเพียร
ตั้งใจรักษาศีล ขยันภาวนา

ทีนี้จะปรารภความเพียรเราก็ต้องตั้งใจรักษาศีล จะขยันภาวนาแต่ศีลไม่รักษา เหลวไหลๆ บางคนบอก อุ๊ย เดี๋ยวภาวนาแล้วศีลไม่ต้องรักษาหรอก พอบรรลุมรรคผลนิพพานแล้วกิเลสตามไม่ทัน ใครสั่งใครสอนว่ากิเลสตามไม่ทัน วิบากตามเราตลอดเวลา อย่างสมมติว่าจิตเราเป็นพระอรหันต์ไปแล้ว วิบากมาทำร้ายจิตใจเราไม่ได้ แต่ทำร้ายร่างกายได้ กระทบเข้ามาที่ร่างกายได้ ดูพระพุทธเจ้าเราเป็นตัวอย่าง จิตของท่านพ้นไปแล้ว ไม่มีอะไรมากระทบกระทั่งได้แล้ว แต่ร่างกายท่านยังมีวิบากกระทบกระทั่ง อย่างเทวทัตมากลิ้งหินใส่ คนพยายามจะฆ่าท่านตั้งหลายรอบ เอาช้างมาไล่แทง พวกผู้หญิงไปจ้างผู้หญิงมาใส่ร้ายว่าท้องกับท่าน หรือท่านอาพาธถ่ายเป็นเลือด หรือบางทีท่านก็ปวดพระเศียร ปวดพระเศียรไม่ใช่ว่าเจอพวกเราเยอะ อาจจะเป็นวิบากของท่านเอง

เมื่อก่อนมีครูบาอาจารย์องค์หนึ่งท่านเคยเล่า โยมชอบไปปรับทุกข์ให้ท่านฟัง แต่ละคนเอาความทุกข์ไปก็ไปเล่าๆๆๆ ท่าน เล่าเสร็จแล้วลูกศิษย์ท่านก็ถาม พอโยมไปแล้วถามว่าหลวงพ่อไม่กระทบกระเทือนเลยหรือ หลวงพ่อไม่เป็นอะไรเลยหรือ ฟังแต่เรื่องเครียดเช้ายันดึก หลวงพ่อทำอย่างไร ลูกศิษย์ที่ถามก็คิดว่าหลวงพ่อจะตอบว่าเดี๋ยวหลวงพ่อไปนั่งสมาธิ ท่านตอบหลวงพ่อไปกินพารา ฉันพาราแล้วรีบนอน มีวิบาก วิบากกระทบร่างกายได้ แต่มันไม่กระทบจิตใจเท่านั้นเอง ฉะนั้นความชั่วอย่าทำ อย่างไรก็ตามเราทัน ตามมาที่จิตไม่ได้ก็ตามมาที่ร่างกาย

อย่างพระองคุลีมาล ความดีกับความชั่วไม่ได้ล้างกัน ความดีท่านก็พัฒนาของท่านมา เลยบรรลุพระอรหันต์ได้ ความชั่วท่านฆ่าคนไป 1,000 คน แต่ตอนที่ท่านพบพระพุทธเจ้า ท่านไม่คิดจะฆ่าใครอีกแล้ว ตอนนั้นจิตท่านมีศีลแล้ว แล้วก็เรียนกรรมฐานบรรลุพระอรหันต์ แต่วิบากก็ตามทัน ไปบิณฑบาตคนไม่ใส่บาตร คนเจอหน้าตกใจวิ่งหนี บางคนก็เอาก้อนหินขว้างเอาไม้ขว้างหัวแตก วิบาก พระพุทธเจ้าก็ให้กำลังใจบอกองคุลีมาล นี่เป็นวิบาก ถ้าเธอไม่ได้บรรลุธรรมะอย่างนี้ จะต้องตกนรกอีกเยอะเลย อันนี้แค่ถูกทำร้าย ไม่ถึงขนาดทรมานแบบตกนรกหรอก เพราะว่าความดีมันแรงช่วยให้พ้นนรกได้ แต่อกุศลยังตามได้ เพราะฉะนั้นเราต้องรักษาศีลให้ดี

การรักษาศีลคือการไม่ประทุษร้ายผู้อื่น ไม่ประทุษร้ายสัตว์อื่น เรียกว่าเรามีทำตัวให้ไม่เป็นภัยกับผู้อื่นสัตว์อื่น เรียกว่ามีอภัย อภัยก็คือไม่เป็นภัย เพราะฉะนั้นการที่เราถือศีล 5 นี้ เราได้ทำอภัยทานเรียบร้อยแล้ว ก็ตั้งใจรักษาไว้ ทีนี้มีศีลแล้วเราก็ต้องมาฝึกสมาธิต่อ มีศีลแล้วจบอยู่แค่นั้นไม่พอ ต้องมาฝึกสมาธิ 2 อย่าง ฝึกให้จิตสงบด้วยการน้อมจิตไปอยู่ในอารมณ์อันเดียวที่มีความสุขอย่างต่อเนื่อง ฝึกให้มีความตั้งมั่นด้วยการมีสติรู้ทันจิตที่ไม่ตั้งมั่น รายละเอียดไปฟังเอาหลวงพ่อเทศน์ไว้เยอะแล้ว แล้วจากสมาธิก็ฝึกเจริญปัญญา ฝึกเจริญปัญญาคือการเอาจิตที่ตั้งมั่นแล้ว ไม่มีอคติใดๆ แล้ว เอามาเรียนรู้ความจริงของกายของใจของรูปนามกายใจ

ถ้าจิตเราตั้งมั่นปุ๊บเราจะสติระลึกรู้กาย เราจะเห็นทันทีกายไม่ใช่เรา ร่างกายเป็นของไม่เที่ยง ร่างกายเป็นตัวทุกข์ ร่างกายไม่ใช่ตัวเรา ถ้าจิตตั้งมั่นอยู่สติระลึกรู้ความรู้สึกสุขทุกข์ ก็จะเห็นสุขทุกข์ไม่ใช่ตัวเรา ถ้าจิตตั้งมั่นอยู่สติระลึกรู้กุศลอกุศล ก็เห็นกุศลอกุศลไม่ใช่ตัวเรา ถ้าเราภาวนาได้ละเอียดมากขึ้นไปอีก เราจะเห็นว่าจิตเองก็ไม่ใช่ตัวเรา เพราะจิตนี้เกิดดับตลอดเวลา ประเดี๋ยวก็เกิดทางตา เดี๋ยวก็เกิดทางหู ทางจมูก ทางลิ้น ทางกาย ทางใจ

เราจะเห็นจิตเกิดดับทางทวารทั้ง 6 ได้ จิตเราจะต้องตั้งมั่นอย่างแท้จริง ถ้าจิตไม่ตั้งมั่นจิตไหลไปทางตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ มันจะไม่รู้หรอกว่าจิตไหล เพราะมันหลงอยู่ มันหลง หลงแล้วก็ไหลไป ไม่รู้เรื่องเลย ฉะนั้นเราต้องฝึกสมาธิให้ดี ฝึกให้จิตตั้งมั่น ทำกรรมฐานอันหนึ่งแล้วจิตหนีไปรู้ทัน หนีไปคิดรู้ทัน หนีไปเพ่งอารมณ์กรรมฐานรู้ทัน รู้ทันจิตที่เคลื่อนไปเคลื่อนมาไว้ ไม่ห้าม แต่ก็รู้ทันไปเรื่อยๆ แล้วต่อไปจิตเคลื่อนไปคิดก็จะรู้ จิตเคลื่อนไปดูรูปก็รู้ จิตเคลื่อนไปฟังเสียง ไปดมกลิ่น ไปลิ้มรส ไปรู้สัมผัสทางกาย ก็จะมีสติรู้เองอัตโนมัติ

ตรงนี้ถ้าเรามีจิตที่ตั้งมั่นได้แล้ว เราจะเห็นว่าจิตมันเกิดดับตลอดเวลา เราไม่รักษาจิตที่ตั้งมั่น มีจิตตั้งมั่นขึ้นมาแล้ว เราเห็นมันอยู่ชั่วคราวแล้วก็ดับ เกิดจิตที่ไปดูรูป จิตที่ไปดูรูปอยู่ชั่วคราวแล้วก็ดับ เกิดจิตที่ตั้งมั่น จิตที่ตั้งมั่นอยู่ชั่วคราวก็ดับ เกิดจิตที่ไปฟังเสียง จิตที่ฟังเสียงอยู่ชั่วคราวแล้วก็ดับ เกิดจิตที่ตั้งมั่น จิตที่ตั้งมั่นอยู่ชั่วคราวแล้วก็ดับ เกิดจิตที่ไหลไปคิด จิตที่ไหลไปคิดอยู่ชั่วคราวแล้วก็ดับ เกิดจิตที่ตั้งมั่น เห็นไหมที่หลวงพ่อพูดมันมีจิตที่ตั้งมั่นแทรกอยู่ตลอดเวลา

ถ้าเราไม่มีจิตตั้งมั่นเราจะมีแต่จิตหลง หลงไปดู หลงไปฟัง หลงไปคิด เราจะไม่รู้ว่าตัวเองหลงอยู่ ที่เรารู้ว่าจิตหลงเพราะจิตเราไม่หลง มันต้องรู้จักจิตที่ไม่หลงคือจิตที่ตั้งมั่นเสียก่อน พอเรารู้จักจิตที่ตั้งมั่นแล้ว พอจิตหลงเราจะรู้ว่าจิตหลง แล้วเรารู้ว่าจิตหลงได้ 6 ช่อง หลงไปทางตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ การที่จิตไหลไปไหลมาเรื่อยๆ เราจะเห็นจิตทุกชนิดกระทั่งจิตผู้รู้ก็ไม่เที่ยง จิตทุกชนิดไม่อยู่ในอำนาจบังคับ จิตตั้งมั่นก็สั่งให้ตั้งไม่ได้ จิตจะไปดูรูปก็ห้ามไม่ได้ จิตจะไปฟังเสียงก็ห้ามไม่ได้ จิตจะได้กลิ่น ได้รส ได้สัมผัสทางร่างกาย ก็ห้ามไม่ได้ สั่งไม่ได้ ควบคุมไม่ได้

อย่างเราจะสั่งจิตเราทางตา จงเห็นแต่รูปที่ดีอย่างนี้ สั่งไม่ได้ มีตา มีรูป มีจิตที่ไปรับรู้รูป มันเลือกไม่ได้ว่าจะเห็นรูปที่ดีหรือรูปที่ไม่ดี มีหู มีจิต มีเสียง เราก็เลือกไม่ได้ว่าจิตจงฟังแต่เสียงที่ดี เลือกไม่ได้ เราจะเห็นมันเป็นอนัตตา จิตนี้ไม่เที่ยง จิตนี้เป็นอนัตตา ถ้าเราภาวนาได้ถึงระดับนี้ มรรคผลนิพพานอยู่ไม่ไกลแล้ว เพราะว่าในขันธ์ 5 รูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณนี้ จะเห็นเลยรูปก็ไม่เที่ยง เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณไม่เที่ยง รูปเป็นอนัตตา เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณเป็นอนัตตา ไม่มีตัวตน ไม่ใช่ตัวเรา ไม่ใช่ของเรา นี่คือภูมิจิตภูมิธรรมของพระโสดาบัน

แล้วต่อไปภาวนาต่อไปเรื่อยๆ จะเห็นเลยขันธ์ 5 นี้คือตัวทุกข์ รูปคือทุกข์ เป็นตัวทุกข์ เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณคือตัวทุกข์ พอมันรู้แจ่มแจ้ง เรียกว่ารู้ทุกข์แจ่มแจ้ง มันจะสลัดทิ้ง มันจะสลัดกายสลัดจิตทิ้ง เรียกปฏินิสสัคคะ การสลัดคืน คืนใคร คืนให้โลก ร่างกายเราเป็นสมบัติของโลก ทุกอณูในร่างกายเรานี้มาจากวัตถุใช่ไหม วัตถุมันอยู่กับโลกมาก่อนที่เราจะเกิดอีก แล้วมันมารวมกันขึ้นเป็นตัวเราด้วยกำลังของกรรม ได้รูปนี้ขึ้นมา แล้วเวลาภาวนาจิตมันสลัดคืน ถ้าเราไม่ยอมสลัดคืน เวลาเราตายเราก็ต้องคืนอยู่ดี แต่เราภาวนาแล้วมันหมดความยึดถือจิต คล้ายๆ สักแต่ว่ารู้สักแต่ว่าเป็นเครื่องอาศัยเท่านั้นเอง มันสลัดคืนไปไม่ยึดถือว่าเป็นตัวเราของเราอีกต่อไป แล้วตัวจิตใจนี้ก็เป็นแค่ธาตุอย่างหนึ่ง จิตก็เป็นธาตุชนิดหนึ่ง เป็นธาตุรู้ เราก็สลัดคืนธาตุรู้ให้โลกเหมือนกัน ไม่ได้ยึดถือธาตุรู้ ถ้ายังยึดถือตัวรู้ยึดถือธาตุรู้อยู่ยังมีธุระต้องไปเกิดอีก ค่อยๆ เรียนให้เห็นเลย ขันธ์ 5 ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา แล้วจิตก็จะเข้าสู่ความบริสุทธิ์หลุดพ้น

ชีวิตที่สมบูรณ์ ไม่เสียชาติเกิด

เรื่องที่เทศน์ให้ฟังวันนี้เรื่องอะไร ให้มักน้อย ให้สันโดษ ให้อยู่ในความสงัดวิเวก ให้ไม่คลุกคลี ให้ปรารภความเพียร ให้พัฒนาศีล พัฒนาสมาธิ พัฒนาปัญญา แล้วก็จะเกิดวิมุต จิตมันหลุดพ้นแล้วมันจะมีวิมุตติญาณทัศนะ อย่างเวลาได้พระโสดาบันวิมุตติญาณทัศนะมันจะเกิดความรู้ขึ้นมาว่าเราได้ละสังโยชน์ 3 ตัวแรกไปแล้ว ละได้เด็ดขาดแล้ว กิเลสที่เหลือยังละได้ไม่เด็ดขาด อย่างนี้เรียกวิมุตติญาณทัศนะ มีญาณทัศนะรู้ว่าเราล้างกิเลสไปได้แค่ไหนแล้ว ถ้าเป็นพระอรหันต์วิมุตติญาณทัศนะก็คือรู้ว่าไม่มีกิเลสที่จะต้องต่อสู้ต่อไปแล้ว งานที่ทำทำมาเสร็จแล้ว ไม่มีงานอื่นที่จะต้องทำเพื่อความบริสุทธิ์หลุดพ้นอีกแล้ว อันนี้คือตัววิมุตติญาณทัศนะ

ฉะนั้นธรรมะนี้ 10 ประการ ฝึก เริ่มมักน้อย ทำได้ไหม มักน้อยไม่ใช่ขี้เกียจ มักน้อยไม่ใช่ขี้เกียจ รู้ว่าสิ่งที่เราต้องการจริงๆ คืออะไร พระพุทธเจ้าท่านสร้างสังคมพระให้ดู สังคมที่มักน้อยที่สุดแล้ว สิ่งที่พระมีคือ Basic minimum need เท่านั้นเอง มีอะไร มีอาหาร เห็นไหม มีเครื่องนุ่งห่ม ก็ไม่ได้มีหรูหราอะไร มีที่อยู่อาศัย มียารักษาโรค สิ่งที่ชีวิตเราต้องการจริงๆ มีเท่านี้ล่ะ นอกนั้นเป็นส่วนเกิน ทีนี้ถ้าส่วนเกินเรามี เรามีกำลังพอ เราหาได้ ไม่เป็นอะไร เราก็ยินดีพอใจที่เราหาได้ ถ้าเราหาไม่ได้ เรามี Basic minimum need ก็โอเคแล้ว

แล้วเกิดไม่มี ทุกอย่างแพงหมดแล้ว เราก็แก่แล้ว ทำมาหากินไม่ไหวแล้ว หารายได้ที่ไหนไม่พอ ไม่มีจะกินแล้ว มีมาม่าอยู่ถุงหนึ่ง อันนี้ผิดไหม เอ่ยยี้ห้อ อ้าว มีบะหมี่สำเร็จรูปอยู่ยี่ห้อหนึ่ง มีอยู่ถุงเดียวล่ะ แล้วเรากิน เราก็ยังดีใจ เออ อย่างน้อยวันนี้เราก็มีชีวิตรอดอยู่ แล้วอีกวันหนึ่งไม่มีจะกินแล้ว เราก็ยังอิ่มใจอยู่ เออ วันนี้ยังหายใจได้อยู่ อีกวันหนึ่งลมหายใจเริ่มติดขัดแล้ว เออ สบายจริงแล้ว ต่อไปไม่ต้องหายใจแล้ว จิตมันจะเข้าไปถึงขนาดนั้นเลย ค่อยๆ ฝึก ไม่ใช่พูดเล่น เพราะฉะนั้นไม่ว่าอะไรจะเกิดขึ้น เราจะไม่หวั่นไหว เพราะกระทั่งตายยังไม่กลัวแล้วจะไปกลัวอะไร สิ่งที่สัตว์ทั้งหลายกลัวที่สุดคือกลัวตาย

ฉะนั้นเราฝึก ฝึกตัวเองไป ต่อไปสังคมวุ่นวายแค่ไหน หรือลูกเต้าไม่เลี้ยง มันไม่เลี้ยงอยู่แล้วล่ะ มันเลี้ยงตัวเองยังไม่รอดเลย เราก็ไม่ต้องไปเสียอกเสียใจ บางคนน้อยใจลูกหลานไม่มาเยี่ยม ก็นั่งแช่งนั่งด่ามัน เจอเพื่อนบ้านก็ด่ามัน โทรศัพท์ไปถึงลูกก็ไปด่ามัน มันก็เลยไม่มาเยี่ยมเลย ยิ่งไม่มาใหญ่เลย ยิ่งขยาด เจอหน้าทีไรด่าทุกที เพราะฉะนั้นถ้าเรามักน้อยสันโดษ อยู่กับความสงบสงัด อยู่คนเดียวได้ มีลมหายใจเป็นเพื่อน สบายจะตายไป รู้สึกไป

ไม่มีอะไรเป็นเพื่อนที่ดีเท่ากับความวิเวก ความวิเวกเป็นเพื่อนที่ดีของเรา อยู่ด้วยแล้วไม่วุ่นวาย อยู่กับคน อยู่กับคนอื่นวุ่นวาย อย่างไรก็วุ่นวาย วุ่นมากหรือวุ่นน้อยเท่านั้นเอง ฝึกตัวเองแบบนี้แล้วค่อยตั้งใจรักษาศีล สมาธิ ปัญญา จนเกิดวิมุตคือมรรคผล เกิดวิมุตติญาณทัศนะคือรู้ว่ากิเลสอะไรละแล้ว กิเลสอะไรยังไม่ละ รู้ทันไป ชีวิตเราก็จะสมบูรณ์ ไม่เสียชาติเกิด เราไม่เสียชาติเกิด สมมติว่าชีวิตนี้ยังไม่ได้มรรคผล แต่เราได้พยายามแล้ว ได้พยายามเต็มที่แล้วยังไม่ได้มรรคผล เราก็อิ่มอกอิ่มใจ ชาตินี้ไม่เสียเปล่าหรอก คล้ายๆ เราเรียนแต่ยังไม่จบดอกเตอร์ ไม่เห็นต้องเสียใจเลย ดีกว่าไม่เรียนอะไรเลย แล้วชาติต่อไปเราจะภาวนาง่าย

คนที่เขาภาวนาง่ายเพราะเขาเคยภาวนามาแล้ว เขายากมาแล้วมันถึงง่าย ไม่ใช่ว่าคนนี้วิเศษวิโส ฟังธรรมปุ๊บ บรรลุปั๊บ ไม่ใช่ อย่างพระพาหิยะบรรลุเร็ว ฟังธรรมะอยู่ไม่กี่ประโยคบรรลุแล้ว เป็นพระอรหันต์เลย เรามองแค่นี้ โอ้ พระพาหิยะฟลุกน่าดู ไม่ใช่ ก่อนจะมาเป็นพระพาหิยะเคยบวชในศาสนาของพระกัสสปะพุทธะ พระพุทธเจ้าองค์ก่อน แล้วภาวนาจนตายเลย ภาวนาสู้ตายแล้วตายจริงๆ ไม่ได้อะไรเลย ท่านลำบากมาก่อน แล้วมาชาตินี้ท่านง่าย พวกเรายอมลำบากก่อน ถ้าบุญพอ วาสนาพอ เราก็ได้มรรคผลในชีวิตนี้ ถ้ายังไม่พอ ชาติหน้ามันก็ง่าย ตั้งใจไว้ สู้ตายๆ เชียร์แล้ว สอนก็สอน เชียร์ก็เชียร์แล้ว ถ้าไม่ทำ เรื่องของมึง ช่วยไม่ได้แล้ว เต็มที่แล้ว

วันนี้เท่านี้ หลวงพ่อมีธุระเยอะเลยวันนี้ ขบวนสามเณรเชิญหน้าศาลาเลย

หลวงปู่ปราโมทย์ ปาโมชฺโช
วัดสวนสันติธรรม
5 เมษายน 2569

ที่มา : https://www.dhamma.com/viveka-our-best-friend/

Solitude Is Our Best Friend

A Dhamma Discourse by Luang Pu Pramote Pamojjo Wat Suan Santidham April 5, Buddhist Era 2569 (2026)

Today we begin a bit early. We have dozens of young novices and miniature Buddhist nuns (Mae Chi) visiting—genuinely tiny ones—from Roong Aroon School. This school is a Buddhist-oriented institution. During the academic break, they bring children to ordain. However, lately, the number of children ordaining has declined. Last year, Luang Hor asked their instructor, “Has the student enrollment decreased?” They replied, “No, many children still apply to study here, but the number of children willing to ordain has dropped.” They refuse to ordain because they are addicted to playing games and scrolling on their mobile phones. See that? Mobile phones are the enemy of spiritual practice, affecting everyone from early childhood unto old age. Do not be overly infatuated with them. No matter how much you watch, it never ends; the content available in a single day is far too vast.

It is entirely unlike observing our own mind. In the secular world, information is boundlessly immense; no matter how much you learn, it never finishes. But when you learn the Dhamma, the learning reaches completion. Once complete, there is absolute happiness—you receive the greatest reward of life. The Buddha stated that merely attaining the stage of a Stream-enterer (Sotāpanna) is far superior to being a Universal Monarch (Cakkavatti). Try to train and continuously observe your own mind.

Lately, many of you have developed significantly. Sitting right here, those whom Luang Hor sees look much better. In the past, the moment you entered the Dhamma hall, the environment resembled bringing wild monkeys and putting them in a cage—jumping back and forth, back and forth. I mean your minds, which had never known peace at all. Looking at you then, you appeared like people completely uneducated in the Dhamma—to speak bluntly but directly. Lately, you look much better; you look civilized and act like proper human beings. Before this, some of you manifested as hungry ghosts (Petas), some as demons (Asuras), some as common animals, and some as hell-beings. Once you undertook meditation, you began to look like proper human beings. This is excellent.

In the grand overview, Luang Hor sees this and feels deep joy for you. I rejoice (Anumodanā) in your merits. Some of you are rushing to say Sādhu—wait a moment, observe yourself first. The Anumodanā Luang Hor expressed might not have even reached you specifically; it could belong to the person sitting right next to you. Meditate with absolute resolution. When the masters witness your progress, they are deeply heartened. Some of you might not be highly skilled at meditation yet, but you possess endurance, practicing over and over again without quitting. The masters see this and feel deeply heartened already. It is just like a student who studies diligently but has not passed the examination yet; it is completely fine, maintain that diligence first—merely that is enough to make the masters happy.

Buddhism Can Assist Us in Making the Heart Peacefully Happy

Lately, observing you, Luang Hor feels deep joy; you have developed yourselves significantly. Look simply at how it used to be: when you came to the temple to listen to a sermon, initially you would scramble for space, almost fighting to the death. You scrambled because you wanted to hear the Dhamma, yet you did not abandon or reduce your defilements (Kilesas) at all. Scrambling, quarreling, making a fuss—some people drove their cars up, parked directly in front of the stairs, left the engine running, flung the door open, and ran straight up to reserve a spot in the hall. It appeared utterly nonsensical. Instead of doing that, you should have been observing your own mind. In the early stages, people entered with minds packed with craving (Taṇhā), starting with wanting to enter the hall, wanting to see Luang Hor, wanting this and wanting that; the moment they did not get what they craved, anger arose.

The team assisting Luang Hor in his work possesses immense endurance; this team deserves high praise. Initially, they had to withstand the emotional tempests of the lay devotees visiting the temple. People came to the temple but brought along truckloads of defilements; the moment things did not go as desired, they would thrash their heads and tails about—well, humans have no tails, so they thrashed their heads and legs. The team was highly capable and patient; when insulted, they endured without retaliating. In their hearts, they might have felt like throwing a punch, but they maintained mindfulness to govern their own minds, refraining from throwing tantrums or retaliating. When a person rants and raves angrily, they are being angry all by themselves; after a short while, they grow bored. Being angry alone is not enjoyable. If the team lacked quality, they would have quarreled with the laypeople, leading to lengthy arguments. But here, it concluded quickly: if you want to complain, complain; if you want to insult, insult—the team simply fulfilled their duties. This team receives no financial remuneration. Well, they might have personal funds, but Luang Hor gives them no money. They earn their own living in the world, yet they come to assist the work purely out of devotion and a spirit of self-sacrifice. Therefore, if you experience some dissatisfaction, do not insult them. However, among the recent generations of devotees, such behavior rarely occurs. What occurs more frequently now is people having heart issues, requiring defibrillator pumps and medical attention; take proper care of your physical health.

Today, I intended to preach simply because many children are present. Are you still children, or are you no longer young? The practice of Dhamma is the learning to know yourself. Once you thoroughly understand yourself, your mind is liberated from suffering. This is the ultimate destination. We learn to know ourselves, understand ourselves, and thereby transcend suffering. The liberation from suffering (Dukkha) is the final goal of practicing Dhamma. The life of each of us contains massive suffering. Even though today we possess material abundance and the nation has progressed significantly—originally, it was classified as an underdeveloped country. When Luang Hor was a child, Westerners viewed Thailand as an underdeveloped nation; subsequently, they gave it the courtesy of changing its status to a developing nation, and currently, we have developed substantially. We have food, we have material goods, and we have an abundance of activities to pursue. Yet, in truth, happiness does not necessarily increase in proportion to increased consumption.

This morning, I related to the team that Luang Hor was born into a entirely different type of society—an era when families operated as extended structures, with multiple generations residing within the same household. The home sheltered grandfathers, grandmothers, maternal grandfathers, maternal grandmothers, extending even to the great-grandparents’ generation. Everyone possessed distinct duties: the elders raised the children. And the children were not exclusively siblings from the same nuclear family; there were numerous children from various relatives. Playing together was highly enjoyable because there were plenty of companions—uncles, aunts, and relatives abounded. The family was not wealthy; people of earlier times were not wealthy at all, possessing just enough to subsist, yet life was warm—it carried the true meaning of warmth. You could walk into any relative’s house and find rice to eat; it did not feel alien, and there was no sense of being unwelcome. The society in which Luang Hor grew up as a child operated precisely in that manner—a society of sharing. Sharing was necessary because materially, the country had not yet progressed, and resources were sparse; everything had to be shared. Even regarding watching television: whichever house possessed a television in the evening or night, wow, children would pack the house to sit and watch. Furthermore, the hosts would distribute snacks or at least sweet drinks. One never felt isolated; life was warm.

Arriving at the present day, what remains? People are left completely alone, experiencing isolation. They have one or two children, and once the children grow up, they move elsewhere to study. Parents are left living entirely by themselves. The children go to study and then seek employment elsewhere, rather than working at home. In the past, people farmed or cultivated land together, staying at home to assist one another in making a living. Nowadays, everyone disperses completely; everyone scatters. Young children feel lonely, so they resort to playing on mobile phones, becoming addicted to those devices. They become addicted to non-human entities (Amanussa); they no longer coexist with human beings, residing instead with non-human entities. And that which they absorb is not genuine culture.

When Luang Hor was a child, the elders were the ones who raised us, transferring culture to us—such as guiding us to make merit and place food in the monks’ almsbowls. In the mornings, once I could walk firmly, Luang Hor had the duty of carrying the table out—though it was not a large table—setting it up in front of the house. The elders would bring rice to offer during almsround, while we assisted by placing flowers and offerings. In this modern era, oh, it is pitiable. People have attained better financial status, yet life is silent and isolated. According to statistics, clinical mental illness among Thai people currently numbers in the millions—reaching millions of cases. Even medical students and professors of medicine have related that medical students experience a high incidence of mental illness.

Everything appears improved: people ride on electric trains, possessing this and that, yet there is no genuine happiness; they are constantly stressed. Making a living is filled with total uncertainty; one knows not when they might be terminated from employment. Some are business owners themselves, but when production systems transform and technology shifts, production changes entirely. Everything changes completely; unable to adapt, numerous factories have shut down. Those of you currently working in offices, prepare yourselves: moving forward, those sitting in front of computer screens will face widespread unemployment because AI is usurping jobs. And how will you survive? We are solitary individuals, raised within an individualistic structure, and if unemployment strikes, how will we manage? Looking at life, one fails to see where happiness resides; it contains nothing but constant stress. Given this, what must be done?

Buddhism can assist us, specifically in the sense of how to keep the mind from being stressed, enabling it to achieve peaceful happiness. You must practice, gradually training yourself every single day to provide the mind with an anchor (Kammaṭṭhāna). Anchor with Buddho, anchor with the breath, anchor with the four postures (Iriyāpathา), anchor with movement and stillness. Alternatively, know the feelings of happiness or suffering within the body; know the feelings of happiness, suffering, or neutral states within the mind. Alternatively, know the states of wholesomeness or unwholesomeness within the mind, or know the operational behavior of the mind—simply know whichever phenomenon you are capable of knowing.

Know How to Have Few Desires, Do Not Be Greedy; Know Contentment, Being Satisfied with What You Have and Who You Are

If you develop expert skill in meditation, you will perceive the operational behavior of the mind, witnessing its subtle movements. If your meditation skill is secondary, you will perceive the mental concomitants (Cetasikas) arising concurrently with the mind—such as the feelings of happiness or suffering, or the qualities of wholesomeness or unwholesomeness co-arising with the mind. If you cannot perceive these yet, simply feel at the body: as the physical body moves, know it; as the body becomes still, know it. Provide the mind with a single anchor; there is no need to utilize many. When practicing meditation, possessing a single anchor is entirely sufficient. Possessing multiple anchors is akin to a person owning multiple houses.

There was a period in Thailand when people fondly purchased townhouses, condominiums, and suburban homes without anyone residing in them, buying them purely to hoard for speculation. It turned out that at a certain point, the economic bubble burst, properties could not be sold, and they became nothing but a burden. During that period, Luang Hor also purchased properties along with them. Today I would reside in this house, tomorrow in that house; it caused a headache. The moment I arrived at a property, I had to sweep and mop the house first; it was covered in dust because it was not lived in daily. Once the house became comfortable and I rested for a night, wow, I had to move to another house, continuing to sweep and mop further. It was a massive burden, yielding no genuine happiness. Observing this continuously, I realized: “Oh, accumulating too much brings nothing but burdens.” The less you occupy, the lighter it becomes—Small is beautiful. Minimal living is comfortable and elegant.

Nowadays, I occupy a single monk’s hut (Kuṭī); there is no need to think extensively. I possess only this single set of robes; traveling around the world, I utilize this exact set—no need to think much at all. I maintain only this single hairstyle; no need to think extensively. For you, you must think extensively: starting from what hairstyle to arrange today—this requires immense thinking.

Therefore, let us make ourselves minimal, making ourselves light. Whatever constitutes a cumbersome encumbrance, if you can relinquish it, relinquish it immediately. If you can let it go, let it go. However, this does not mean neglecting your livelihood; as a layperson, the duty of a layperson is to earn a living—it is not that you refrain from working. But when making a living, know how to properly manage your assets. The Buddha did not instruct us to practice contentment by starving ourselves of everything and existing in a dilapidated state; that is incorrect. He instructed us to know how to earn a living, know how to invest, know how to save, and know how to spend; he taught all of it—try to search and read it. The Dhamma contains an abundance of these teachings; read them and translate them into action.

For instance, nowadays many of you possess substantial money; possessing vast funds, you purchase this and that but rarely utilize them. Is there anyone here who owns clothing that they have not picked up or worn for an entire year? Raise your hand for Luang Hor to see—raise your hands. Take them and distribute them; they merely clutter your home without utility. Distribute them, giving them to those who lack them so they may derive benefit; keeping them hoarded yields no benefit whatsoever.

When Luang Hor possesses excess raiment, I distribute it. At this temple, we receive an abundance of robes (Chivara), so we distribute them; we do not take them to sell, but pass them on as gifts. You will acquire multiple layers of merit, because accumulating an abundance of things is nothing but a burden. Possessing heavy burdens, make your life light, make it simple; adopt a simple lifestyle. There is no need to live a complicated life to show off to others. Living a complicated life—insisting that things must be a certain way, insisted on wearing brand-name outfits, carrying a handbag worth a million—is utterly nonsensical, a complete waste of energy. Some people go as far as renting—renting handbags to carry, possessing fashionable bags and changing them constantly, yet they merely rent them. It is a waste of time. Look at whom? A certain female government minister carried a bag worth only a few hundred Baht, living a light life. Living a light life, the intellect remains clear, leaving ample time to think of things that are truly beneficial.

Therefore, the first step is to know how to have few desires (Appicchatā). Having few desires means desiring little; do not be intensely greedy. Know contentment (Santuṭṭhī), being satisfied with what you have and who you are. However, being satisfied with what you have and who you are implies that you have already developed yourself to your full capacity. For instance, in earning a living, you have already worked to your full capacity, yet you do it without lacking a limit. Some people set an excessive target, insisting they must possess ten billion; once they possess ten billion, they desire fifty billion. People of this sort are useless, possessing nothing but suffering, ultimately facing imprisonment due to cheating. For us, earn a living sufficiently to survive, plan for the future, which is called being self-reliant. Operating in this manner means we have few desires, we are self-sufficient. Having few desires does not mean starving; having few desires means self-sufficiency.

Practicing contentment, we rejoice, feel satisfied, and find happiness in what we have and who we are; we possess happiness. Luang Hor possesses happiness. Let me relate this to you: the day I ordained, the moment I emerged from the Uposatha hall wearing this attire, with the duplicate cloak (Saṅghāṭī) still attached and not yet removed, I emerged from the hall and stroked the robes like this, thinking, “Oh, I am so incredibly happy.” Possessing only this single set of robes, I felt immense happiness. This is contentment—being satisfied, rejoicing, and feeling content with what we have and who we are.

Know Solitude

The next element we must develop is learning to exist with peace and solitude. Being excessively entangled with the world yields no benefit whatsoever. Being involved with a turbulent world—whenever you get close to human beings, it causes a headache. This morning, I remarked to the team that those who have ordained with Luang Hor will know well: in the mornings, Luang Hor emerges here to encounter many of you. Once the time concludes and Luang Hor enters his hut, I will absolutely not emerge again; I will not depart from the hut. I reside by myself in solitude (Viveka).

Possessing physical solitude (Kāya-viveka), residing in a peaceful, secluded place—the zone where Luang Hor resides is a place of Viveka, peaceful and secluded, yet it is not silent: birds are highly abundant, singing throughout the entire day. And currently, the cicadas are making a resounding noise during this season; the sound is loud, but it is the sound of nature, it does not provoke our defilements. However, regarding the cicadas, if you have not trained your concentration well, the moment you hear them sing, anger (Dosa) will arise instantly, making you want to catch them and roast them; the sound pierces the eardrum.

We possess solitude—Kāya-viveka, residing in a peaceful, secluded place. If we reside at home and cannot achieve this, we divide the space to establish a zone—our own safe zone. If our home possesses a peaceful corner, never mind the other corners; maintain a tiny peaceful corner, even a single square meter is excellent. Once we step into this space, we will not entangle ourselves with other matters; we will remain with ourselves, learning to know ourselves. If we possess a safe zone like this, it becomes comfortable. Therefore, we must know how to have few desires, know contentment, and know solitude.

Kāya-viveka is residing in a peaceful, secluded place, remaining unblended and unentangled with people, with no one disturbing us. Possessing mental solitude (Citta-viveka)—Citta-viveka means we remain anchored with our meditation object, continuing with breathing in, Bud; breathing out, dho, or whatever meditation object we are skilled in, practicing continuously. This is called Citta-viveka. Mental solitude means the mind does not engage in conflict, refraining from emerging to throw tantrums at anyone anywhere; it is peaceful, it is secluded, existing comfortably on its own, experiencing internal happiness. It is fulfilled and complete within itself; this is possessing Citta-viveka.

And there is the solitude from defilements (Upadhi-viveka). To achieve Upadhi-viveka, one must perform insight practice (Vipassanā)—it is the peace and seclusion from defilements. We come to train the mind: Citta-viveka is achieved by performing tranquility practice (Samatha), while Upadhi-viveka can manifest only by relying on the performance of insight meditation, achieving peace and seclusion from defilements. For those of you who cannot achieve seclusion from defilements yet, at least achieve temporary seclusion from things that provoke defilements.

The primary thing that provokes defilements nowadays is that mobile phone; this specific device is the tool that causes solitude to vanish entirely, giving rise to defilements at all times. Watching this, you desire to acquire it; watching that, you become angry. Watching a report that this specific country suddenly invaded that country, you think, “How utterly evil!”—even though it is entirely unrelated to you, you feel anger, cursing them, wondering when they will die. The mind wavers. Our mind thus fails to achieve solitude because we consume things that invite mental turbulence.

This is why Luang Hor instructs you to access the internet minimally. Initially, I suggested playing for half an hour a day—oh, you felt as though you were going to suffocate and die! Consequently, I stopped forbidding it; let it be according to your own karma. However, the monks here are absolutely prohibited from playing. At this temple, the monks whom Luang Hor permits to access the internet number only two: Phra Ajahn Ah and the Kreuba. Phra Ajahn Ah is the abbot (Somphan); he must receive administrative data regarding what orders the Sangha authorities issue, which are now transmitted via the internet, so he must know. The Kreuba serves as the temple secretary, so he must communicate with the outside world. As for the remaining monks, they are forbidden from playing. In earlier days, if discovered, they would be expelled; nowadays, I no longer have that authority—I cannot expel them, as I am not the abbot.

Train yourself: have few desires, do not be intensely greedy. Being hungry without knowing sufficiency will cause exhaustion and distraction, and defilements will overwhelm the head. Know contentment, being satisfied with what you have and who you are. Know solitude, knowing how to withdraw yourself from turbulence. Know how to train the mind to be peaceful, and know how to perform insight meditation—train. This is the basic foundation for progressing in the Dhamma.

Following that, practice non-entanglement (Asaṃสัคคะ). Non-entanglement does not mean you never encounter anyone; non-entanglement means you refrain from binding your heart to anyone—there is no need to remain attached to anyone. Remaining attached leads to entanglement. For instance, having children, you raise them until they grow up, until they grow old, and until they have grandchildren of their own, yet you still insist on serving them and catering to them continuously, failing to ever stop—remaining entangled throughout your entire life. Operating in this manner is exhausting.

Therefore, unless necessary, do not entangle yourself with others. In the past, when Luang Hor worked, the moment work concluded, I returned home; I did not entangle myself. Whoever invited me to eat, hang out, or go to karaoke—back then karaoke did not exist yet—inviting me to bars or clubs, I refused to go. Once, it was unavoidable: they held a seminar, and the entire team went. They entered what was called a disco-theque or something; I know not if such places still exist today or if they have all gone bankrupt. The moment I stepped inside, I recoiled: it had flashing lights, and the sound was roaring.

The moment the mind contacted that environment, do you know what imagery it recalled? Hell—the fires of hell, the roars of hell-beings reverberating and shaking, making the eardrums feel as though they were going to burst, and the space was entirely filled with smoke—not smoke from a copper cauldron, but cigarette smoke and various fumes. Oh, this was distinctly hell itself! I entered, and the moment the others were distracted, I escaped immediately, refusing to remain, and I never stepped foot inside again. Becoming entangled brings immense complications; entanglement with many people brings many issues—non-entanglement is best. Take my mother: all phone numbers on her phone are blocked completely, none are left open except one or two numbers that are absolutely necessary. Luang Hor is the same: everything is blocked, there is no need to call because I do not carry a phone. When needing to use it, I open it temporarily; mostly, I utilize it to call the Ajahn, to call Phra Ajahn Ah.

We practice non-entanglement. There are vast numbers of you here, and many among you desire to entangle yourselves with Luang Hor, wanting to be close associates. You have never asked Luang Hor if I desire to be close to you at all. หากถาม ก็จะสะเทือนใจ If you were to ask, it would be heartbreaking, for I would say, “Shoo, shoo! Do not disturb me, I am pursuing my own meditation.” We trained ourselves in that manner—non-entanglement. And non-entanglement does not mean taking that time to play around mindlessly; non-entanglement means warning yourself: if defilements still remain within us, we cannot afford to remain complacent.

When Luang Hor was still a layman practicing meditation, I perceived that the mind was completely enveloped by the out-flow of defilements (Āsavas). We were imprisoned; the mind was imprisoned in a jail. We were born in jail, we grew up in jail, we lived our lives in jail—and would we willingly choose to die in jail? Perceiving this, the heart could not accept it. As long as I could not destroy the Āsavas that enveloped, covered, and thoroughly permeated the mind, I refused to ever cease meditating; the heart thought precisely in this manner. And oh, I meditated diligently, arousing persistence because we realized our defilements were dense; we had to fight, so we aroused persistence.

Arousing Persistence: Resolve to Maintain the Precepts, Meditate Diligently

To arouse persistence, we must resolutely maintain the precepts. Wanting to meditate diligently while failing to maintain the precepts is utterly unstable. Some people claim, “Oh, just meditate, there is no need to maintain the precepts; once you attain the Path, Fruition, and Nirvana, defilements cannot catch up.” Who taught you that defilements cannot catch up? Karmic results (Vipāka) pursue us at all times. Suppose your mind has attained Arahantship: Vipāka cannot harm your mind, but it can harm your physical body, impacting the physical frame.

Look at our Buddha as an example: his mind was completely liberated, with nothing able to impact it further, yet his physical body still experienced the impact of Vipāka. For instance, Devadatta rolled a boulder at him; people attempted to assassinate him multiple times; they released a rogue elephant to gore him; certain women were hired to slander him, claiming they were pregnant by him; or he fell ill, discharging blood; or sometimes he experienced headaches. His headaches did not occur because he encountered many of us; they were likely his own Vipāka.

Years ago, there was a master who related that laypeople fondly went to vent their sufferings to him. Each person brought their miseries and related them continuously. Once the laypeople departed, his disciple asked, “Luang Hor, are you not impacted at all? Are you completely unaffected? Listening to stressful stories from morning until night, how do you manage?” The disciple who asked anticipated that Luang Hor would reply, “I go sit in concentration.” Instead, he replied, “Luang Hor takes a Paracetamol—I take Paracetamol and quickly go to sleep.” Vipāka exists; Vipāka can impact the physical body, it simply does not impact the mind. Therefore, refrain from committing evil. Regardless, it catches up; if it cannot pursue the mind, it pursues the physical body.

Take Venerable Angulimāla: goodness and evil do not cancel each other out. He developed his goodness, and thus was able to attain Arahantship. His evil consisted of killing one thousand people, but the moment he encountered the Buddha, he no longer thought of killing anyone further; at that moment, his mind possessed virtue. He then learned meditation and attained Arahantship, yet Vipāka caught up with him: when he went out on almsround, people refused to offer food; the moment they saw his face, they panicked and fled; some threw rocks and struck him with sticks, breaking his head. Vipāka. The Buddha gave him encouragement, stating, “Angulimāla, this is Vipāka. Had you not attained the Dhamma in this manner, you would have had to suffer in hell extensively. This is merely being assaulted; it does not reach the magnitude of being tortured in hell.” This was because his goodness was powerful, assisting him to escape hell, yet the unwholesome karma could still pursue him. Therefore, we must maintain the precepts excellently.

Maintaining the precepts means refraining from harming others, refraining from harming other living beings—operating in this manner means we conduct ourselves so as to provide fearlessness (Abhaya). Abhaya means not posing a threat. Therefore, our holding to the Five Precepts means we have already performed the gift of fearlessness (Abhaya-dāna); resolutely maintain it. Having established virtue, we must then proceed to train concentration. Stopping merely at virtue is insufficient; one must train concentration in two aspects: training the mind to be tranquil by guiding it to rest within a single object that brings happiness continuously, and training it to achieve a firmly established mind by possessing mindfulness to know intimately the mind that is not firmly established. The details can be heard in the numerous sermons Luang Hor has preached.

And from concentration, proceed to train the cultivation of wisdom (Paññā). Cultivating wisdom is to take that mind which is firmly established, completely devoid of any bias, and apply it to learn the ultimate truth of the body, the mind, form, and mentality (Rūpa-Nāma).

If our mind is firmly established, the moment mindfulness recollects the body, we will see instantly that the body is not us—the physical body is impermanent, the body is inherent suffering, the body is non-self. If the mind remains firmly established, when mindfulness recollects the feelings of happiness or suffering, it will perceive that happiness or suffering is not us. If the mind remains firmly established, when mindfulness recollects wholesomeness or unwholesomeness, it will perceive that wholesomeness or unwholesomeness is not us. If we meditate with greater refinement, we will perceive that even the mind itself is not us, because this mind arises and ceases at all times—at one moment arising via the eye, at the next via the ear, the nose, the tongue, the body, and the mind.

To perceive the mind arising and ceasing through the six sense doors (Mano-dvāra), your mind must be truly firmly established. If the mind is not firmly established, the moment it drifts toward the eyes, ears, nose, tongue, body, and mind, it will fail to realize that it has drifted because it is deluded. It is deluded, drifting away without any awareness at all. Therefore, we must train concentration well, training the mind to be firmly established. Undertake a single meditation object, and the moment the mind escapes, know it intimately; if it escapes to think, know it intimately; if it escapes to fixate on the meditation object, know it intimately. Know intimately the mind that moves back and forth—do not forbid it, but maintain mindfulness to know it continuously. Subsequently, when the mind moves to think, it will know automatically; when the mind moves to watch a form, it will know; when the mind moves to listen to a sound, smell an aroma, taste a flavor, or feel a bodily touch, mindfulness will know automatically.

At this stage, if we possess a mind that is firmly established, we will perceive that the mind arises and ceases at all times. We do not preserve that firmly established mind. A firmly established mind arises, we see it exist temporarily and cease, then the mind that watches a form arises; the mind that watches a form exists temporarily and ceases, then a firmly established mind arises; the firmly established mind exists temporarily and ceases, then the mind that listens to a sound arises; the mind that listens to a sound exists temporarily and ceases, then a firmly established mind arises; the firmly established mind exists temporarily and ceases, then the mind that drifts to think arises; the mind that drifts to think exists temporarily and ceases, then a firmly established mind arises. See that? In what Luang Hor describes, there is a firmly established mind intervening at all times.

If we lack a firmly established mind, we will possess exclusively a deluded mind—deluded into watching, deluded into listening, deluded into thinking; we will fail to realize that we are deluded. The reason we recognize a deluded mind is because our mind is not deluded. One must recognize the non-deluded mind—which is the firmly established mind—first. Once we recognize the firmly established mind, the moment the mind becomes deluded, we will know it is deluded. And we recognize mental delusion through six channels: drifting via the eyes, ears, nose, tongue, body, and mind. As the mind drifts back and forth continuously, we will perceive every type of mind—extending even to the mind of the knower—as impermanent. Every type of mind lies outside of control: a firmly established mind cannot be commanded to establish itself; the mind going to watch a form cannot be forbidden; the mind going to listen to a sound cannot be forbidden; the mind receiving an aroma, a taste, or a bodily touch cannot be forbidden, commanded, or controlled.

For instance, if you attempt to command your mind via the eye: “Behold exclusively beautiful forms”—it cannot be commanded. There is the eye, there is a form, and there is the consciousness that arises to perceive that form; it cannot choose whether to perceive a beautiful form or an ugly form. There is the ear, there is a sound, and there is the consciousness; we cannot choose, commanding the mind to listen exclusively to pleasant sounds—it cannot choose. We will perceive it as non-self (Anattā). This mind is impermanent; this mind is non-self. If you can meditate to this level, the Path, Fruition, and Nirvana lie not far away, because within the Five Aggregates (Khandhas)—form, feeling, perception, mental formations, and consciousness—you will see clearly that form is impermanent, and feeling, perception, mental formations, and consciousness are impermanent; form is non-self, and feeling, perception, mental formations, and consciousness are non-self, possessing no inherent entity, not being our self or belonging to our self. This is the spiritual plane and Dhamma realization of a Stream-enterer.

Subsequently, practicing meditation further, you will perceive clearly that this very Five Aggregates is inherent suffering (Dukkha): form is suffering, an embodiment of suffering; feeling, perception, mental formations, and consciousness are suffering. Once it recognizes this with absolute clarity—what is called understanding suffering thoroughly—it will cast it away, casting away the body and casting away the mind. This is called Paṭinissagga (relinquishment). Relinquishing to whom? Relinquishing back to the world. Our body is the property of the world; every atom within our body originates from material elements, correct? The material elements existed with the world long before we were born, and they gathered to form our body through the power of karma, acquiring this form. When meditating, the mind performs Paṭinissagga, relinquishing it back. If we refuse to relinquish it willingly, when we die we must return it regardless. But because we meditate, the mind completely terminates its attachment to the mind, resembling merely knowing, treating it merely as a temporary shelter; it relinquishes it, no longer holding it as our self or belonging to our self. And this mind itself is merely a type of element—the mind is an element, what is called the element of consciousness (Vijñāṇa-dhātu). We likewise relinquish the element of consciousness back to the world, refraining from holding onto the knower or the element of consciousness. If one still holds onto the knower or the element of consciousness, they still possess the task of further rebirth. Gradually study until you see clearly: the Five Aggregates are impermanent, suffering, and non-self, and the mind will enter pristine purity and liberation.

A Complete Life, Not Having Wasted This Precious Birth

What was the subject preached to you today? Having few desires, contentment, residing in peaceful solitude, non-entanglement, arousing persistence, developing virtue, developing concentration, and developing wisdom—and then liberation (Vimutti) will manifest. Once the mind is liberated, it will possess the knowledge and vision of liberation (Vimutti-ñāṇadassana). For instance, upon attaining the stage of a Stream-enterer, Vimutti-ñāṇadassana will arise as an intuitive knowledge that we have eradicated the first three fetters (Saṃyojanas), eradicating them definitively, while the remaining defilements have not yet been eradicated definitively. This is what is meant by Vimutti-ñāṇadassana—possessing the vision of knowledge to recognize precisely how much defilement we have cleansed. If one is an Arahant, Vimutti-ñāṇadassana is the realization that no further defilements remain to be fought; the task to be done has been completed, and no other task remains to be performed for the sake of pristine purity and liberation.

Therefore, regard these ten factors of effacement (Kathavatthu 10): train. Start with having few desires—can you do it? Having few desires does not mean being lazy—having few desires does not mean being lazy. Recognize what it is that we genuinely require. The Buddha constructed the monastic society as a model—the society that possesses the fewest desires. What a monk possesses consists exclusively of the basic minimum needs. What are they? Food, see? Clothing—which is not luxurious at all; a dwelling place; and medicine. What our life genuinely requires consists merely of these; everything else is an excess. Now, if we possess excesses, and we have sufficient capacity to acquire them legally, it is fine—we rejoice and feel content with what we have acquired. If we cannot acquire them, possessing our basic minimum needs is completely okay.

[Image illustrating the four basic requisites of a Buddhist monk: almsfood, robes, lodging, and medicine]

And suppose a situation arises where nothing is left, everything has become expensive, we have grown old, we can no longer earn a living, our income is insufficient, and we have nothing to eat except a single bag of instant noodles—is it wrong to mention a brand? Ah, a certain brand of instant noodles—possessing only a single bag, and as we consume it, we still feel joyful: “Ah, at least today we survive.” And the next day, having nothing to eat, we still feel fulfilled within: “Ah, today we can still breathe.” The following day, the breath begins to falter: “Ah, truly comfortable; moving forward, there is no further need to breathe.” The mind can access that exact depth—gradually train, I am not speaking jokingly. Therefore, no matter what occurs, we will remain unshakeable, because since we are not even afraid of death, what else is there to fear? That which all animals fear most is death.

Therefore, train—train yourself. Moving forward, no matter how turbulent society becomes, or even if your children fail to look after you—well, they won’t look after you anyway, as they can barely survive themselves! We do not need to feel distressed or slighted. Some people feel slighted that their children and grandchildren fail to visit them, so they sit cursing and insulting them; when encountering neighbors, they complain about them; when calling their children, they insult them—consequently, the children refuse to visit at all, staying away even further, completely intimidated, because every time they meet, they face insults. Therefore, if we have few desires, are content, and reside in peaceful solitude, we can exist alone; possessing the breath as a companion, it is incredibly comfortable—feel it.

Nothing serves as a better companion than solitude; solitude is our best friend. Dwelling with it, there is no turbulence. Dwelling with people—dwelling with others brings turbulence regardless; it is merely a matter of much turbulence or little turbulence. Train yourself in this manner, and then resolutely maintain virtue, concentration, and wisdom, until giving rise to liberation, which is the Path and Fruition, giving rise to Vimutti-ñāṇadassana—knowing what defilements have been eradicated and what defilements remain, knowing intimately in time. Our life will then be complete, not having wasted this precious human birth. We do not waste our birth. Suppose in this life we have not yet realized the Path and Fruition, but we have strived—strived to our full capacity—yet have not realized the Path and Fruition; we still feel deeply fulfilled within: “This life has not been in vain.” It is just as though we have studied but have not completed a doctorate degree yet; there is no need to feel sad at all, it is far superior to having learned nothing at all. And in the next life, our meditation will be easy.

Those for whom meditation is easy experience it so because they have practiced previously; they have endured the difficulty already, and thus it becomes easy. It is not that a person is uniquely magical, listening to the Dhamma for just a moment and realizing enlightenment instantly—that is incorrect. Take Venerable Bāhiya, who realized enlightenment swiftly: listening to just a few sentences of Dhamma, he attained enlightenment, becoming an Arahant instantly. Looking merely at this, one might think, “Wow, Venerable Bāhiya was incredibly lucky.” That is incorrect. Before becoming Venerable Bāhiya, he had ordained during the dispensation of Kassapa Buddha—the previous Buddha—and he meditated until death, fighting unto death and genuinely dying without attaining anything at all. He endured the hardship previously, and thus in this life, it became easy for him. Let us willingly endure the hardship first. If our merit is sufficient, our spiritual disposition powerful enough, we will realize the Path and Fruition in this very life. If it is not yet sufficient, in the next life, it will be easy—establish your resolve, fight unto death! I have cheered you on, I have taught you, and I have cheered you. If you choose not to practice, it is your own affair—I cannot assist further, I have done my utmost.

Today, this much. Luang Hor has numerous duties today. Let the procession of young novices gather in front of the Dhamma hall.