นิโรธคือความดับทุกข์

ช่วงนี้ลำบากกันหน่อย หวังว่าจะลำบากหน่อย มันไม่มีอะไรที่เรากำหนดได้ ไม่มีอะไรควบคุมได้ ชีวิตกับปัญหาเป็นของคู่กัน มันไม่เคยหมด ปัญหา หมดเรื่องนี้ก็มีเรื่องอื่น มีมาตลอด เหมือนคลื่นกระทบฝั่ง บางทีก็คลื่นแรง บางทีก็คลื่นเบาๆ มีปัญหาทุกวัน ชีวิต มันถึงน่าเบื่อ แต่อย่างไรเราก็ต้องอยู่กับมันให้ได้

ช่วงนี้ทุกอย่างแพงหมด เมื่อวานมีข่าว อาจารย์มหาวิทยาลัยคนหนึ่ง มาบ่นให้พระเราฟัง บอกข้าวมันไก่ขึ้นราคาทีเดียว 10 บาท คนที่มีรายได้ประจำ ลำบากมาก ทุกอย่างแพง มีพวกเราบางคนเขามองการณ์ไกล เขาเตรียมตัวมานานแล้ว เขาไปใช้ชีวิตแบบพอเพียง ไปอยู่บ้านนอกมีที่อยู่แปลงหนึ่ง ขุดบ่อ เลี้ยงปลา ปลูกผัก ปลูกต้นไม้ ไม่รวยแต่ไม่อด พวกเราอยู่ในเมือง แค่คนส่งอาหารมาไม่ได้ เราก็อดแล้ว

นิโรธคือความดับทุกข์

ฉะนั้นที่รัชกาลที่ 9 ท่านสอนเรื่องพอเพียง คนที่เขามีที่ดินมีอะไร แล้วเขาทำ เขาอยู่ได้ แต่คนในเมืองพอเพียง คงต้องพอเพียงอีกแบบหนึ่ง รู้จักประหยัดหน่อย มักน้อยสันโดษหน่อย อดทน มองลู่ทางที่จะทำมาหากิน ที่จะเอาชีวิตรอด เวลาเกิดวิกฤติแต่ละครั้ง คนเราก็ปรับตัวได้ หลายคนเมื่อก่อนจะมีโควิด ก็ทำมาหากินปกติ ช่วงโควิดไม่รู้จะทำอะไร ไปขี่รถมอเตอร์ไซค์ส่งของ จนสถานการณ์เรียบร้อยแล้วก็ไม่เลิก ติดใจ ที่จริงมนุษย์เรามีความสามารถในการปรับตัว ฉะนั้นอย่าหวั่นไหวมาก ค่อยๆ คิด ค่อยๆ หาลู่ทางไป อย่างไรก็อยู่ได้ เขาผ่านสงครามโลกมาตั้ง 2 รอบแล้ว มนุษย์ยังไม่เห็นสูญพันธ์เลย

ช่วงนี้ดูแลพระอรหันต์ในบ้านเราให้ดี บางคนบอกต้องประหยัด ไปประหยัดที่พ่อที่แม่เรา ส่วนลูกเราปรนเปรอเต็มที่ ไม่ดีหรอก มีหูมีตาเราจะรู้ เราทุกคนมีโอกาสทำบุญกับพระอรหันต์อยู่แล้ว ถ้าพ่อแม่เรายังอยู่ ถ้าไม่อยู่ เราก็เป็นลูกที่ดี เป็นลูกมีกตัญญูกตเวที ไม่อยู่แล้วก็ยังระลึกถึงคำสอน ระลึกถึงคุณงามความดี มีโอกาสก็ทำบุญให้ คนยุคนี้พอชีวิตลำบาก หลายคนเลยทิ้งพ่อทิ้งแม่ บางที ลำบาก ทำใจร่มๆ ทำใจเย็นๆ เดี๋ยวมันก็ผ่านไป พออันนี้ผ่านไป แล้วอันใหม่มันก็มา โลกมันเป็นอย่างนั้นล่ะ

ฉะนั้นทางโลกหลวงพ่อให้คำแนะนำพวกเราได้แค่นี้ เราจะไปทำมาหากินอะไร ต้องคิดเอาเอง หลวงพ่อหากินอย่างโลกๆ ไม่เป็นแล้ว แล้วก็หัดมองระยะยาวด้วย ต่อไปหลายๆ คนจะถูก AI แย่งงาน เตรียมตัวไว้ จะมีลู่ทางอะไรที่จะทำมาหากินต่อไปได้ ไม่ใช่เหมือนคนโบราณ รุ่นปู่เคยทำโรงสี รุ่นพ่อทำโรงสี ลูกทำโรงสี พอถึงหลานทำไม่ได้แล้ว เปลี่ยนหมด เทคโนโลยีเปลี่ยน วิธีการผลิตเปลี่ยน การทำมาหากินมันก็เปลี่ยน มองที่จะอยู่รอดในปัจจุบัน วางแผนชีวิตสำหรับอนาคต ต้องทำ ไม่ใช่แล้วแต่บุญแต่กรรม

ชาวพุทธไม่ใช่คนที่ยอมจำนนกับกรรมเก่า เราต้องทำกรรมใหม่ ต้องใช้สติใช้ปัญญา รู้ว่าควรจะทำอะไร กรรมคือการกระทำ อันนี้ทางวัตถุ ทาง Physical ทางจิตใจของเรา ชีวิตเราตอนนี้ปัญหามาก คนที่ไม่ได้ฝึก พอมีปัญหาก็มีทุกข์ พระพุทธเจ้าก็สอนทางดับทุกข์เอาไว้ นิโรธคือความดับทุกข์ นิโรธมี 5 อย่าง ดับทุกข์เพราะสมถะ ดับทุกข์เพราะวิปัสสนา ดับทุกข์เพราะอริยมรรค ดับทุกข์เพราะอริยผล ดับทุกข์เพราะนิพพาน ด้วยนิพพาน มี 5 อย่าง

เราเป็นปุถุชน เราทำได้ 2 อย่าง ได้สมถะกับวิปัสสนา ฉะนั้นฝึก 2 อย่างนี้เอาไว้ แล้วเราจะฝ่าฟันอุปสรรคในชีวิตเรา โดยไม่บ้าตายเสียก่อน ศาสตร์ของพระพุทธเจ้า เป็นศาสตร์ที่จะให้เราสามารถดำรงชีวิตอยู่โดยไม่ทุกข์ หรือทุกข์น้อยๆ ปัญหาส่วนปัญหา มีอกุศลวิบากให้ผลมา ชีวิตเราก็เจอปัญหาหนัก มีกุศลวิบากมา เราก็สบายหน่อย ช่วงนี้ชาวโลกเราก็มีอกุศลพร้อมๆ กัน ที่มาเกิดยุคเดียวกัน ก็คงทำกรรมมาร่วมกัน ทำกรรมมาคล้ายๆ กัน พวกหนึ่งก็มาแก้แค้นกัน มาฆ่ากันใหม่ ไม่จบไม่สิ้น พวกเราก็มีกรรมจะต้องมาอยู่ในยุคที่โลกนี้ไม่สงบ

ทำอย่างไรเราจะเอาตัวรอด ในทางโลกไปคิดเอา หลวงพ่อแนะนำไม่ได้ ไม่มีความรู้แล้ว แต่ในทางธรรม บอกพวกเราได้ เวลาที่เราเครียดจัดๆ มันจะคิดวน กังวลเรื่องอะไร มันก็จะคิดซ้ำๆๆ อยู่เรื่องนั้น แล้วทำร้ายจิตใจตัวเองซ้ำแล้วซ้ำอีก จิตที่มันไม่ได้ฝึก เวลาเกิดปัญหา มันจะทำร้ายตัวเองด้วยการคิดซ้ำ คิดวนไปวนมา คิดไปด้วยแรงขับของกิเลสตัณหาทั้งหลาย สังเกตดู ความทุกข์ทั้งหลายในใจเรา มันตามหลังความคิดมา สังเกตให้ดี มันตามหลังความคิดมา ถ้าเราปล่อยจิตปล่อยใจ คิดไปแบบคนไม่มีการศึกษาธรรมะ มันก็ทุกข์ไปเรื่อยๆ

ถ้าเราเคยหัดทำสมถกรรมฐาน มันคือการเบรกตัวเองเป็นช่วงๆ ปัญหาก็ยังอยู่ แต่เบรกใจให้มันได้พักบ้าง ถ้าใจมันได้พักผ่อน ใจมันก็จะเกิดสติ เกิดปัญญา สามารถคิดวิธีที่จะอยู่กับโลกได้ดีขึ้น ฉะนั้นการทำสมถกรรมฐาน หรือการฝึกสมาธิ มีประโยชน์มาก มีประโยชน์เยอะแยะเลย ถ้าเล่นสมาธิเป็น เราจะรู้มันใช้งานได้มากมาย ตื้นๆ เลยก็คือเวลาใจเรามันคิดวน คิดซ้ำในเรื่องที่ทำให้กลุ้มใจ แทนที่จะปล่อยให้มันคิดสะเปะสะปะไป เราก็มาเลือกอารมณ์กรรมฐานให้จิตมันอยู่ แทนที่จะไปคิดถึงว่า พรุ่งนี้จะเอาอะไรกิน ถ้ายังคิดไม่ออก

ถ้าคิดออกก็คิดไป ถ้าคิดไม่ออกกลุ้มเฉยๆ ไม่มีประโยชน์ที่จะคิด เราก็เบรกตัวเอง เรามาคิดถึงพระพุทธเจ้า คิดถึงพระธรรม คิดถึงพระสงฆ์ ครูบาอาจารย์ แต่ก่อนที่ท่านจะพ้นทุกข์ ท่านก็เป็นคนแบบพวกเรา ล้มลุกคลุกคลาน ตกนรกก็มี พระโพธิสัตว์สิทธัตถะ ท่านก็เคยตกนรกมาแล้ว ท่านบอกว่าในสังสารวัฏ ที่ท่านเวียนว่ายตายเกิดอยู่นี้ ท่านไม่เคยไปเกิดในสุทธาวาส 5 ชั้น ไม่เคยไปเป็นพระพรหมสุทธาวาส 5 ชั้น สุทธาวาสเป็นพรหมของพระอนาคามี ถ้าพระอนาคามีตายไป ไปเกิดเป็นพรหมสุทธาวาส อย่างไรก็จะปรินิพพานอยู่ในพรหมนั้น ไม่กลับมาเกิดอีกแล้ว

พระโพธิสัตว์ยังต้องเกิดอีก เพราะฉะนั้นท่านจะไม่ไปเกิด ในชั้นพรหมของสุทธาวาส ที่ท่านไม่เกิดอีกอันหนึ่ง ก็คือพรหมลูกฟัก นั่งสมาธิไปแล้วก็จิตวูบลงไปหมดความรู้สึก มีร่างกายก็ไม่รู้สึก จิตใจก็ไม่ทำงาน ดับไปเฉยๆ เหลือแต่ร่างกายนั่งทื่อๆ โด่ๆ อยู่ แต่ไม่มีความรู้สึกนึกคิดใดๆ ทั้งสิ้น อันนี้พระโพธิสัตว์ท่านก็จะไม่นิยมไปอยู่ เพราะไปอยู่แล้วไม่มีประโยชน์ สร้างบารมีไม่ได้ ท่านบอกว่าภพนอกนั้น ท่านไปมาแล้วทั้งนั้น กระทั่งนรกท่านก็ไปมาแล้ว ไปมาหมดแล้ว

เปรตก็เคยเป็น สัตว์เดรัจฉาน เป็นมนุษย์ เป็นอสุรกาย เป็นอะไร เป็นมาหมดแล้ว ท่านบอก เป็นเทวดา เป็นพรหม ยกเว้นพรหมสุทธาวาส แล้วก็พรหมลูกฟัก นอกนั้นท่านเป็นมาหมดแล้ว ขนาดพระโพธิสัตว์ ท่านก็ยังเวียนว่ายตายเกิดอยู่ ชีวิตท่านก็ลำบากมาก่อน ก่อนที่ท่านจะมาสบาย ได้มรรคผลนิพพาน พวกเราก็เหมือนกัน พวกเราก็ยังเวียนว่ายตายเกิด อยู่ในภพต่างๆ หมุนเวียนไปเรื่อยๆ เลือกไม่ได้ เลือกไม่ได้ แล้วแต่กรรมจะพาไป

อย่าเอาตัวเองเป็นตัวตั้ง
แล้วเราจะมีกำลังใจที่จะสู้กับชีวิต

ฉะนั้นเวลาเรามีความทุกข์ ทุกข์มากๆ ชีวิตสิ้นหวัง เราก็คิด ขนาดพระพุทธเจ้าท่านก็ยังลำบาก ครูบาอาจารย์แต่ละองค์ ถ้าเราศึกษาประวัติ ท่านก็ลำบาก บางทีอดๆ อยากๆ ไม่มีจะกินทีหนึ่งตั้งหลายๆ วันก็มี ฉะนั้นที่พวกเราเจอ เรายังไม่ถึงขนาดว่าไม่มีจะกินหลายๆ วัน ของครูบาอาจารย์บางองค์ อดนาน หลงป่า หลงอยู่ตามภูเขาตามอะไร หาทางออกไม่ได้ แต่ท่านต่อสู้ ไม่ยอมแพ้ชีวิต ชีวิตท่านก็ดีขึ้นจนได้

เราก็ระลึกถึง โอ้ เราไม่ได้ลำบากคนเดียว ครูบาอาจารย์หรือพระพุทธเจ้า ท่านก็เคยลำบากมาแล้ว เคยอดอยากยากจนมาแล้ว ไม่ต้องดูไกล เราลองดูในชีวิตเรา รอบๆ ตัวเรา คนที่ลำบากกว่าเรามีตั้งเท่าไร ของเราอาจจะไม่ได้มีของอร่อยที่อยากกิน ไม่มีของแพงๆ กิน แต่ไม่ถึงกับอด บางคนมันไม่มีจริงๆ ถ้าเราหัดมองคนอื่นบ้าง อย่าเอาตัวเองเป็นตัวตั้ง แล้วเราจะมีกำลังใจที่จะสู้กับชีวิต คนที่แย่กว่าเรามีอีกเยอะ มีอีกมากมายเหลือเกิน

ถ้าเรารู้จักคิดอย่างนี้ ใจเราก็สงบลงได้ พิจารณาลงไป ทุกอย่างไม่ว่าสุขหรือทุกข์ ดีหรือชั่ว มันก็ไม่ยั่งยืน ทุกอย่างในชีวิตเราเป็นของชั่วคราวทั้งหมด ค่อยๆ สอนมันไป แล้วเวลารู้สึกชีวิตเรายากลำบากเหลือเกิน ก็ไปมองดูคนที่เขาลำบากกว่าเรา เยอะแยะ คนที่ลำบากกว่าเรา บางคนตอนนี้กลางคืนไม่ได้นอน ต้องหลบลงบังเกอร์ ลงหลุมหลบภัย ของเรากลางคืนยังได้นอนอยู่ ถ้าไม่เอาตัวเองเป็นตัวตั้ง แล้วก็มองคนอื่นบ้าง บางทีใจเราก็เข้มแข็งขึ้น คนที่ลำบากกว่าเรามีเยอะ คิดอย่างนี้

หรือเราจะทำสมาธิให้จริงจัง แทนที่เราปล่อยจิตปล่อยใจคิดฟุ้งซ่าน เมื่อไรมันจะเลิกรบกัน เมื่อไรมันจะเปิดช่องแคบ อย่านึกว่าเปิดช่องแคบแล้วน้ำมันจะถูก หรือตอนนี้มันเป็นเรื่องการเมือง เรื่องอะไรเยอะ ค่าน้ำมันแพงก็ด่ารัฐบาล รัฐบาลมันไม่ใช่คนผลิตน้ำมัน มันประเภทพาล ส่วนพวกกักตุน มีหลักฐานก็จัดการไป แต่อย่างคนทำงาน ต้องเห็นใจคนทำงาน เหมือนอย่างเวลาทหารไปรบชายแดน ไม่ได้อย่างใจก็ด่า เมื่อไรจะไปยิงมันให้ตายให้หมด ไม่มีใครเขาทำอย่างใจเราได้ตลอดหรอก

ฉะนั้นแทนที่เราจะคิดฟุ้งซ่าน ถ้าเป็นอย่างหลวงพ่อ หลวงพ่อมาอยู่กับลมหายใจเข้าพุท หายใจออกโธ พอเราอยู่กับลมหายใจเข้าพุท หายใจออกโธ ไม่คิดอะไร ไม่ได้คิดอะไร คิดแต่พุทโธ พอใจเราคิดในสิ่งที่เป็นกุศล อกุศลมันก็เข้ามาไม่ได้ อกุศลวิบากให้ผลไม่ได้ เพราะใจเรามีสติอยู่กับกรรมฐาน แค่ทำสมถะ หายใจเข้าพุท หายใจออกโธ หรือสวดมนต์ไป เดินจงกรมไป จิตใจรู้สึกร่างกายมันเดิน ใจรู้สึก อะไรอย่างนี้ ฝึกไป เราจะตัดกระแสความคิดฟุ้งซ่านได้

อย่างถ้ามีเรื่องกลุ้มใจ ถ้าเป็นสไตล์หลวงพ่อ ก็มาหายใจเข้าพุท หายใจออกโธ พอจิตอยู่กับลมหายใจ จิตอยู่กับพุทโธ จิตไม่คิดฟุ้งซ่านแล้ว เมื่อจิตไม่คิดฟุ้งซ่าน ความทุกข์เข้ามาที่ใจเราไม่ได้แล้ว ปัญหามันไม่ได้เข้ามาที่ใจเรา มีปัญหาเกิดขึ้น มีความคิดฟุ้งซ่านเกิดขึ้น ความทุกข์ก็จะเข้ามาที่ใจเราได้ ความคิดคล้ายๆ เป็นสะพาน เป็นสะพาน เป็นสื่อ นำปัญหาให้มากลายเป็นความทุกข์เผาใจเรา

บางคนคิดเยอะ คิดมาก คิดว่าถ้าความคิดมันนำความทุกข์มาให้ ฉะนั้นเราฝึกไม่คิดดีกว่า ก็พยายามฝึกไม่คิด ฝึกไม่คิด ไม่นึก ไม่ปรุง ไม่แต่ง ฝึกไปฝึกมากลายเป็นพรหมลูกฟัก เปลี่ยนตัวเองจากมนุษย์ กลายเป็นต้นไม้ กลายเป็นก้อนหิน ไม่มีประโยชน์อะไรขึ้นมา พอจิตถอยออกจากสมาธิ ยิ่งทุกข์หนักกว่าเก่าอีก ดีไม่ดีเกิดมิจฉาทิฏฐิ พวกพรหมลูกฟักมักจะเป็นมิจฉาทิฏฐิ ตอนออกมาแล้ว มันหลง

ทำอะไรไม่ถูก ทำสมถะ

ฉะนั้นเวลากลุ้มใจ ทำอะไรไม่ถูก ทำสมถะ หายใจเข้าพุท หายใจออกโธก็ได้ ทำไม่เป็นก็ไหว้พระ สวดมนต์ไปเรื่อยๆ แต่ไม่สวดมนต์ไปขอไป สวดไป 2-3 วรรค เจ้าประคุณขอให้มันเลิกรบกัน สวดไปอีก 3 วรรค เจ้าประคุณให้ช่องแคบเปิด สวดอีก 4 วรรค เจ้าประคุณขอให้ของถูก พอสวดบทที่ 5 เจ้าประคุณขอให้เงินเดือนเยอะๆ เอาทุกอย่างเลย อย่างนี้ไม่ได้สมาธิหรอก มันมีแต่โลภะ มีแต่ความโลภ ใจมันยิ่งฟุ้งซ่าน

ฉะนั้นเวลาเราจะทำสมถะ ตัดใจเลย เวลานี้เป็นเวลาที่เราจะเข้าเฝ้าพระพุทธเจ้า ลืมทุกสิ่งทุกอย่าง ทิ้งมันไปให้หมดเลย อย่าเพิ่งไปคิดมัน เวลาเราทำกรรมฐาน เราวางใจว่าเรากำลังเข้าเฝ้าพระพุทธเจ้าอยู่ แล้วใจเราจะสงบ สบาย เป็นเวลาที่เราเข้าเฝ้าพระพุทธเจ้า ถ้าเรา ปุถุชนเราไม่รู้จักพระพุทธเจ้าตัวจริง ไปหาเอาพระพุทธรูปมาตั้งสักองค์หนึ่ง ไหว้พระไป แล้วทำใจว่าเรากำลังอยู่ต่อหน้าพระพุทธเจ้า เราก็จะไม่ฟุ้งซ่านมาก

เรื่องของสมถกรรมฐานเยอะแยะ ถ้าทำเป็นแล้วอะไรๆ ก็เป็นสมถะได้ เพราะสมถกรรมฐานไม่เลือกอารมณ์ ไม่เหมือนวิปัสสนา วิปัสสนาต้องใช้อารมณ์รูปนาม สมถกรรมฐานใช้อารมณ์อะไรก็ได้ ใช้รูปธรรมก็ได้ ใช้นามธรรมก็ได้ ใช้อารมณ์บัญญัติก็ได้ แล้วถ้าเป็นพระอริยบุคคล ใช้นิพพานทำสมถะก็ได้ ฉะนั้นสมถะไม่ได้ยุ่งยากอะไรหรอก จับหลักให้ดี อย่างตอนหลวงพ่อเด็กๆ หลวงพ่อก็เคยเล่น มีเทียน จุด ทีแรกไม่ได้เจตนาหรอก

สมัยหลวงพ่อเด็กๆ มันหลังสงครามโลกไม่นาน ไฟฟ้ามันดับเรื่อย เดี๋ยวก็ไฟดับๆ แต่ละบ้านจะมีตะเกียง มีเทียน พอผู้ใหญ่เขาจุดเทียน มีจุดตะเกียงน้ำมัน น้ำมันมะพร้าว ทำกันเอง ใช้กระป๋องแล้วก็มีเชือก จุดไฟ ใส่น้ำมัน แล้วจุดไฟ หลวงพ่อนั่งดูไฟ ดูไฟมันเต้น มันจะพลิ้วๆๆๆ ก็เห็นตั้งแต่ช่วงล่างของไฟ ถึงปลายยอดของไฟ สีมันไม่เหมือนกัน ถ้าสังเกตให้ดี สีมันไม่เหมือนกัน ข้างล่างบางทีเป็นสีน้ำเงิน ข้างบนสีส้มๆ นั่งดูไฟ เวลาไฟดับนี้ชอบมากเลย พี่น้องบางทีพอไฟดับ กลัวผี

หลวงพ่อพอไฟดับ ผู้ใหญ่เขาจุดตะเกียง เราจะไปนั่งดูไฟ ไม่รู้หรอกว่านี่คือการทำสมถะ จิตใจเราสงบอยู่กับเปลวไฟ มันไหวพริบๆๆ แล้วต่อไปถ้าภาวนาเก่งๆ เราจะรู้เลย ตอนที่เปลวไฟมันไหว จิตเราก็ไหวด้วย จิตมันจะไหวด้วย อันนี้ต้องภาวนาชำนาญ ถ้ายังไม่ชำนาญก็เห็นเปลวไฟมันไหวไป คล้ายๆ เรื่องของท่านเว่ยหล่าง มีพระ 2 องค์เขาเถียงกัน ที่วัดเขามีธง แล้วธงมันก็สะบัด พระเขาก็เถียงกันว่า ธงไหวหรือ ธงมันไหว หรือลมมันไหว เถียงกัน

ท่านเว่ยหล่างได้ยิน ท่านเว่ยหล่างบอกจิตมันไหว ที่หลวงพ่อฝึกเด็กๆ เห็นเปลวไฟมันไหว ตอนเด็กๆ ไม่เห็น ไม่เห็นจิต ยังภาวนาไม่เป็น เดี๋ยวนี้ถ้าเห็นเปลวไฟมันไหว ต่อมาตอนที่ยังไม่ได้บวช ก็จะเห็นจิตมันไหว เห็น การที่จิตใจเราจดจ่ออยู่กับเปลวไฟ จิตอยู่ในอารมณ์อันเดียว อยู่อย่างมีความสุข หลวงพ่อชอบดูไฟ ตอนเด็กๆ เห็นไฟ บรรยากาศมันดี เงียบเชียว บ้านนอก มันในกรุงเทพฯ แต่เหมือนบ้านนอก กลางคืน จิ้งหรีดยังร้องเลย จิ้งหรีดอยู่ตามเสาไฟฟ้าริมถนน มีจิ้งหรีดให้จับเล่นเยอะแยะเลย จักจั่นอะไรต่ออะไร มี พอมืดๆ รู้สึกสบาย แล้วก็ดูไฟไหวพลิ้วๆๆ จิตสงบ

ถ้าเราฝึก จิตเราอยู่ในอารมณ์อันเดียว จิตเราไม่วอกแวก ไม่คิดโน่นคิดนี่ไป ความทุกข์ก็ไม่เข้ามาที่ใจเรา กรรมฐาน สมถกรรมฐานมีเยอะแยะ อะไรก็ได้ ให้จิตมันอยู่ในอารมณ์ที่มันมีความสุข แล้วอยู่ในอารมณ์อันเดียวอย่างต่อเนื่อง จิตก็จะไม่วอกแวกไปคิดโน้นคิดนี้ ปัญหาชีวิตมีอยู่ แต่ตอนนี้เป็นเวลาเบรก ไม่เอามาคิด ไม่เอามาคิดขณะนี้ ก็เลยจิตไม่เหนื่อย จิตได้พักผ่อน ได้พักผ่อนแล้ว พอออกจากสมาธิมา บางทีเกิดสติ เกิดปัญญา มันรู้ว่าควรจะทำมาหากินอะไร ควรจะแก้ปัญหาอย่างไร ช่วยได้เยอะ

ฉะนั้นเราต้องลองทำดู ไม่ใช่ปล่อยใจให้จมอยู่ในโลกของความคิด วนไปวนมา แก้ไม่ตกก็กลุ้มอยู่อย่างนั้น ดีไม่ดีเป็นโรคจิต เดี๋ยวนี้คนเป็นโรคจิตเป็นล้านๆ เลยคนไทย ไม่ใช่ว่าอยู่ดีกินดีมากขึ้น แล้วจะสุขสบายมากขึ้น คนเดี๋ยวนี้ไม่ได้สุข ไม่ได้สุขสบาย ตอนหลวงพ่อเด็กๆ บ้านเมืองผ่านสงครามโลกมาใหม่ๆ บ้านเมืองยากจน คนไทยอยู่กันได้ ก็อยู่กันจนได้ล่ะ แล้วก็อยู่กันอย่างมีความสุขด้วย อยู่กับความสุขจากความสงบ จากการที่ไม่มีอะไรให้บริโภคเยอะ ทุกวันนี้ของให้บริโภคเยอะ ใจเราก็ยิ่งวุ่นวาย มือถือนี้ตัวดีเลย วันๆ นั่งไถๆ ไปก็ฟุ้งซ่านทั้งวัน แล้วบอกว่าจะมาฝึกให้จิตสงบ สงบอะไรมันเล่นแต่มือถือ ไม่สงบหรอก

เพราะฉะนั้นตั้งอกตั้งใจ ฝึกตัวเอง ให้จิตได้พักผ่อนบ้าง ให้จิตได้พักผ่อนด้วยการทำสมถะ อันนี้ก็ถือว่าดับทุกข์ได้อย่างหนึ่ง ด้วยกำลังของสมถะ เป็นนิโรธชนิดที่หนึ่ง นิโรธมี 5 อย่าง ไปถามอากู๋ดู อากู๋มันรู้หมดเลย มันไม่รู้อย่างเดียว โลกจะแตกเมื่อไร มันไม่รู้เหมือนกันว่า ไอ้นั่นมันจะหายบ้าเมื่อไร มันบ้าแล้ว ลองไปดู ดับทุกข์ด้วยสมถะ คือเราทำสมถะแล้ว จิตมันไม่ไปหลงคิด จิตไม่หลงคิด จิตก็ไม่เอาความทุกข์มาใส่ตัวเอง จิตก็สงบอยู่ในอารมณ์อันเดียว จิตได้พักผ่อน

ไปฝึก ของดี ถ้าไม่ฝึกไว้วันนี้ ต่อไปเวลาชีวิตมีปัญหาหนักๆ แล้วคิดจะมาฝึก ไม่ได้กินหรอก มีหลายคนใกล้จะตาย ญาติก็พามาหาหลวงพ่อ บอกให้หลวงพ่อให้โอวาทหน่อย เราดูหน้าแล้ว มึงไม่เคยทำความดีอะไรเลย ฟุ้งซ่านลูกเดียว จะให้เราให้โอวาทอะไร บอกไม่รู้จะให้อะไร พุทโธๆ ไปเรื่อยๆ ก็แล้วกัน ถ้าตายไปแล้วก็บริกรรมพุทโธๆ ไป ยังพอจะเอาตัวรอดได้บ้าง แล้วชีวิตไม่เคยทำความดีมาเลย พุทโธๆ ตอนจะตาย มันจะกลายเป็นพุทโธ่ๆ ไป หรือบางคนจะตาย ญาติบอกให้ท่องพระอรหันต์ๆ ท่องไปท่องมา มันกลายเป็นหมูหันๆ อะไรอย่างนั้นไป มันไปอบาย

ฉะนั้นพวกเราอย่ารอจนถึงนาทีสุดท้ายแล้วฝึก ฝึกตั้งแต่ตอนนี้เลย ทำอะไรไม่ได้ นั่งอยู่ก็เห็นหายใจเข้าก็รู้ หายใจออกก็รู้ ยืนก็รู้ เดินก็รู้ นั่งก็รู้ นอนก็รู้ รู้ไปเรื่อยๆ ให้จิตอยู่ในอารมณ์อันเดียว อยู่กับกาย หรืออยู่กับลมหายใจ อยู่กับคำบริกรรม อยู่กับการคิดสิ่งที่ดีๆ คิดถึงสิ่งที่ดีๆ มี 10 อย่าง เรียกอนุสติ 10 ไปถามอากู๋อีกไป เทศน์สอนมาเยอะแล้ว อย่างคิดถึงพระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์ คิดถึงทานที่เราได้บริจาค อย่างเราเคยบริจาคเลือด ดี เป็นทานที่ดี ได้บุญเยอะกว่าบริจาคเงินเสียอีก บริจาคอาวุธนี้ไม่ใช่ บริจาคยานี้ใช่ คิดถึงทาน คิดถึงศีล

สมถะและวิปัสสนา

ถ้าเรารักษาศีลมาดี เราคิดถึงศีล เราก็จะได้สมถะ คิดถึงเทวดา คือคิดถึงคนที่ดี Idol ที่ดีของเรา คิดถึง ใจเราก็สงบ คิดถึงความตาย อย่างชีวิตเรา โอ๊ย ชีวิตทำไมลำบากนัก ก็คิด โอ้ มันก็ลำบากแค่ตาย ไม่มีอะไรมากกว่านั้นหรอก ถ้าตายแล้วไม่กลัว เราจะไปกลัวอดหรือ ไม่ต้องกลัวอะไรแล้ว ถ้าไม่กลัวตาย ที่สัตว์ทั้งหลายกลัวที่สุดคือกลัวตาย นี้เรามีอนุสติ เราก็พิจารณา ชีวิตเป็นของไม่ยั่งยืน ไม่แน่นอน แต่ความตายนี้เป็นของแน่นอน อย่างไรก็ตาย คิดอย่างนี้

ถ้าความตายเราไม่หวั่นไหวแล้ว เรื่องอื่นไม่หวั่นไหวแล้ว เพราะเรื่องอื่นมันเล็กกว่าความตาย อันนี้ก็อยู่ในอนุสติ เรียกว่ามรณานุสติ มรณสติ คิดถึงกาย ร่างกายเรามีประกอบด้วยอะไร มีผม ขน เล็บ ฟัน หนัง ดูส่วนประกอบในร่างกายเรา ไล่ขึ้นไล่ลงไป ใจไม่ไปคิดเรื่องอื่น คิดแต่ร่างกายตัวเอง เรียกกายคตาสติ ก็จะได้สมาธิขึ้นมา กายคตาสติสามารถพลิกเป็นวิปัสสนาได้ ไม่ยาก

อีกอันหนึ่งก็อานาปานสติ ไม่ต้องคิดมาก หายใจไป หายใจแล้วรู้สึกไป แล้วใจก็สงบอยู่กับลมหายใจ มีความสุข ใจก็ไม่ถูกความคิดฟุ้งซ่านวนเวียน แผดเผาให้เร่าร้อน ใจก็สบาย อานาปานสติเป็นกรรมฐานอีกตัวหนึ่ง ที่ใช้ทำวิปัสสนาได้ด้วย เป็นสมถะด้วย กายคตาสติก็เหมือนกัน กรรมฐานสุดยอดมี 2 ตัว คือกายคตาสติ การพิจารณากาย แยกแยะลงไป ผม ขน เล็บ ฟัน หนัง เนื้อ เอ็น กระดูก นี้ส่วนของธาตุดิน ธาตุน้ำ ธาตุลม ธาตุไฟในร่างกาย พิจารณาอยู่อย่างนี้ พิจารณา ตรงที่เรากำลังพิจารณา จดจ่ออยู่กับการพิจารณา ไม่วอกแวกไปที่อื่น นี้ได้สมถะ

บางทีพิจารณาๆ ไป จิตรวมพรึบลงไป ทุกอย่างหายหมดเลย เห็นร่างกายนอนอยู่ ร่างกายค่อยๆ แตกสลายเน่าเปื่อยให้ดู อันนี้ก็เป็นสมถะ นี้พิจารณากายไป พิจารณากายไปจิตรวมปุ๊บเข้ามา เห็นกายส่วนกาย จิตส่วนจิต เห็นกายนี้ตกอยู่ใต้ไตรลักษณ์ ไม่ใช่ตัวเราของเรา จิตที่ไปรู้กายก็ตกอยู่ใต้ไตรลักษณ์ ไม่ใช่ตัวเราของเรา นี้จิตขึ้นวิปัสสนา กายคตาสติเป็นของดีของวิเศษ ครูบาอาจารย์วัดป่า ท่านเล่นกายคตาสติ ตัวสุดยอดอีกตัวหนึ่งคืออานาปานสติ

ถ้าเรากำหนดลมหายใจ จิตเราจดจ่ออยู่ที่ลมหายใจ ไม่วอกแวกไปไหน ต่อไปลมมันระงับลงไปกลายเป็นแสง จดจ่ออยู่ที่แสง แล้วจนกระทั่งจิตไม่วอกแวก แล้วคราวนี้เรากำหนดได้ กำหนดให้สว่าง กว้างครอบโลกเลยก็ได้ กำหนดให้เล็กเท่าปลายเข็มก็ได้ เราเล่น ได้สมาธิ แล้วเสร็จแล้วเกิดปีติ เกิดความสุข เกิดความเป็นหนึ่งของจิตขึ้นมา จิตก็เข้าปฐมฌาน ต่อไปจิตมันก็เห็นว่า การที่จิตยังไปเกาะอยู่ที่แสง ไปเคล้าเคลียอยู่ที่แสง ก็เป็นภาระ จิตก็วางแสง ละวิตกวิจาร จิตทวนกระแสเข้าหาจิต จิตผู้รู้ก็เกิดขึ้น เรียกเอโกทิภาวะก็เกิดขึ้น ตัวนี้ดีมาก

ถ้าเกิดตัวนี้แล้ว สามารถเอาไปทำวิปัสสนาได้สบายเลย แต่ส่วนใหญ่ไม่เป็น พอรวมเข้ามาแล้ว ก็รวมแบบฤๅษีไป ไม่มีตัวรู้ขึ้นมา ถ้ารวมอย่างพุทธะ ก็จะเกิดผู้รู้ ผู้ตื่น ผู้เบิกบานขึ้นมา ถ้ารวมอย่างฤๅษีก็สงบเฉยๆ สมาธิมีหลายแบบ ไม่ใช่มีอย่างเดียว ฉะนั้นที่บอกนั่งสมาธิคือการปฏิบัติธรรม อันนี้พูดมั่วไป พูดมักง่ายไป สมาธิมีตั้งหลายแบบ สมาธิบางอย่างไม่ใช่การปฏิบัติธรรม มันเป็นมิจฉาสมาธิ ฝึกแล้วบ้า ไม่ได้เรื่องได้ราว เรื่องของสมถะมีหลากหลาย เราไปดูตัวเราเอง เราอยู่กับกรรมฐานอะไร แล้วจิตใจเรามีความสุข ถ้าจิตใจเรามีความสุข จิตจะไม่วอกแวกไปคิดเรื่องโน้นเรื่องนี้ เราก็จะตัดการคิดไปได้ช่วงหนึ่ง แล้วระหว่างนี้ ระหว่างอยู่ในสมาธิ ใจมันจะไม่ทุกข์ นี้เป็นนิโรธตัวที่หนึ่ง

นิโรธตัวที่สองคือการทำวิปัสสนา เราเห็นทุกอย่างเกิดแล้วดับ เห็นทุกอย่างเป็นไตรลักษณ์ ดูไปเรื่อยๆ อย่างชีวิตตอนนี้ลำบาก มันรบกัน เราก็ดู โอ้ มันก็ลำบากก็ชั่วคราว ความทุกข์ในชีวิตเราผ่านมาตั้งเท่าไรแล้ว แล้วสงครามแค่นี้ ยังลำบากไม่มาก เพราะที่เรากลัวที่สุดคือตาย เรายังไม่ได้ไปรบกับเขา จรวดก็ยังไม่มาเมืองไทย เรายังไม่ลำบากเท่าคนทางตะวันออกกลางอะไรโน่น พิจารณาไปเรื่อยๆ ความทุกข์ทั้งหลายก็เป็นของชั่วคราว ความสุขทั้งหลายก็เป็นของชั่วคราว แล้วดูไปเรื่อย กระทั่งชีวิตเราก็เป็นของชั่วคราว ชีวิตเราแต่ละคนยาวแค่ไหน ยาวแค่ลมหายใจเท่านั้นเอง หายใจเข้าแล้วไม่ได้หายใจออกก็ตายแล้ว หายใจออกแล้วไม่ได้หายใจเข้าก็ตายแล้ว

เพราะฉะนั้นจริงๆ แล้วเรา ถ้าเราสามารถมีชีวิตอยู่ชั่วลมหายใจหนึ่ง แล้วเราก็พิจารณาเห็นความตายอยู่ทุกขณะ เห็นความเกิดแล้วก็ดับอยู่ทุกขณะ จิตเราเจริญปัญญาอยู่ ถ้าจิตมันทำวิปัสสนามากๆ จะใช้กาย หรือใช้เวทนา หรือใช้จิตตสังขาร หรือจะดูตัวจิตตรงๆ ดูสภาวธรรมทั้งหลาย ดูกระบวนการทำงานของรูปธรรมนามธรรม ของกุศลอกุศลทั้งหลาย ทำไปเรื่อยๆ ถนัดอันไหนก็เอาอันนั้น ทำไปแล้ว ต่อไปจิตมันจะเริ่มเห็นความจริง สิ่งทั้งหลายเกิดขึ้นแล้วก็ดับไปทั้งสิ้น สิ่งใดสิ่งหนึ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สิ่งนั้นดับทั้งสิ้น ความสุขเกิดแล้วก็ดับ ความทุกข์เกิดแล้วมันก็ดับ

ถ้าจิตมันมีปัญญาอย่างนี้ จิตมันก็ไม่ค่อยหวั่นไหวแล้ว เวลามีความทุกข์มา มันก็รู้เดี๋ยวมันก็ผ่านไป แต่ถ้ายังทำวิปัสสนาอย่างนี้ไม่เป็น หลวงพ่อให้คาถาไว้บทหนึ่ง เวลาชีวิตมีความทุกข์มากๆ ก็ท่องคาถาบทนี้ไว้ “เดี๋ยวมันก็ผ่านไป” ท่องไว้ ใจเราจะได้ไม่สติแตก กลุ้มใจตายเสียก่อน สติแตกตายนี้ไปอบาย ไม่ได้เรื่อง ฉะนั้นถ้าเราทำวิปัสสนา ระหว่างที่เราเดินวิปัสสนาอยู่ เราไม่ทุกข์หรอก

นิโรธตัวสุดท้ายคือนิพพาน

อย่างหลวงพ่อทำวิปัสสนา หลวงพ่อดูจิต ทีแรกดูได้หยาบๆ เห็นจิตสุข จิตทุกข์ จิตไม่สุขไม่ทุกข์ ดูไปๆ เห็นละเอียดขึ้น จิตมีราคะก็รู้ ไม่มีราคะก็รู้ มีโทสะก็รู้ ไม่มีโทสะก็รู้ มีโมหะก็รู้ ไม่มีโมหะก็รู้ ฟุ้งซ่านก็รู้ หดหู่ก็รู้ แล้วเห็นทุกสิ่งทุกอย่าง ไม่เที่ยง เห็นทุกสิ่งทุกอย่างไม่อยู่ในอำนาจบังคับ นี้ขึ้นวิปัสสนา หลวงพ่อทำอย่างนี้ แล้วพอละเอียดขึ้นไปอีก ดูจิตขั้นหยาบๆ ที่สุด ง่ายที่สุด ดูจิตที่สุข จิตที่ทุกข์ จิตที่ไม่สุขไม่ทุกข์ 3 ชอยซ์เอง มีทั้งวัน ดูละเอียดได้ มันจะเห็นจิตเป็นกุศล จิตเป็นอกุศล ดูละเอียดขึ้นไปอีก เราจะเห็นจิตนั้นล่ะ จิตทุกชนิดเกิดดับ ตรงนี้เราจะทำได้ ถ้าจิตเราตั้งมั่นพอ

จิตเป็นผู้รู้ ผู้ตื่น มีกำลังตั้งมั่นมากพอ เราจะเห็นจิตมันเกิดดับทางอายตนะทั้ง 6 ประเดี๋ยวจิตผู้รู้ก็ดับ เกิดจิตที่หยั่งลงไปรู้รูป จิตที่หยั่งไปรู้รูปเรียกว่าวิญญาณทางตา จักขุวิญญาณจิต อยู่ชั่วคราวก็ดับ พอมันดับ เราเคยฝึกเป็นผู้รู้ชำนิชำนาญ พอจิตที่รู้รูปดับปุ๊บ มันจะกลับเข้ามาที่ตัวผู้รู้ใหม่ แล้วตัวผู้รู้เราไม่รักษา อยู่ชั่วขณะ เกิดจิตที่ไปฟังเสียง จิตที่หยั่งไปฟังเสียงเกิดแล้วก็ดับ เกิดเป็นจิตผู้รู้อีก จิตผู้รู้อยู่ชั่วคราวแล้วก็ดับ เกิดจิตที่ไปคิด หยั่งเข้าไปทางมโนทวาร เรียกว่ามโนวิญญาณจิต จะเห็นจิตมันเกิดดับทางอายตนะทั้ง 6 สุดท้ายมันก็จะรู้ จิตทุกอย่างไม่เที่ยง จิตทุกอย่างไม่อยู่ในอำนาจบังคับ ไม่ใช่ตัวเราของเรา

เวลาขณะที่เราเดินวิปัสสนาอยู่นี้ เราไม่ได้ไปคิดเรื่องโลกๆ เห็นไหม เราก็ไม่ทุกข์ เราก็ไม่ทุกข์ ถ้าเราภาวนา ทำวิปัสสนากับสมถะ 2 อย่างต้องทำไปเรื่อย ไม่ใช่ทำวิปัสสนาแล้วทิ้งสมถะ ธรรมะที่ควรเจริญด้วยปัญญาอันยิ่ง คือสมถกรรมฐานและวิปัสสนากรรมฐาน คือรู้ว่าตอนนี้ควรทำสมถะ ตอนนี้ควรทำวิปัสสนา ถ้าจิตไม่มีกำลังก็ทำสมถะไปก่อน จิตมีกำลังแล้วก็เดินปัญญา จิตตั้งมั่น ที่ว่ามีกำลังคือจิตมันตั้งมั่น ก็มาทำวิปัสสนา

พอทำไปเรื่อยๆ ระหว่างที่ทำ จิตมันเป็นกุศล เพราะฉะนั้นความทุกข์ในใจจะไม่มี ความทุกข์ในใจมันจะไม่เกิด ความทุกข์มันเกิดกับจิตที่มีโทสะเท่านั้น ถ้าเรามีสติอยู่ โทสะไม่มีหรอก ฉะนั้นจิตจะไม่ทุกข์ ค่อยๆ ทำ ค่อยๆ ฝึกไป ส่วนนิโรธ นิโรธอันแรก นิโรธของสมถะ อันที่สองวิปัสสนา นิโรธอันที่สาม นิโรธของอริยมรรค อันที่สี่อริยผล อริยมรรค อริยผล ไม่มีใครทำให้เกิดได้ มันเกิดเองเมื่อศีล สมาธิ ปัญญาบริบูรณ์

เราทำสมถะ วิปัสสนา รักษาศีลเอาไว้เถอะ แล้วถึงเวลาที่ศีล สมาธิ ปัญญา บริบูรณ์แล้ว อริยมรรคเกิดเอง ทันทีที่อริยมรรคเกิด อริยผลจะเกิดต่อทันที ไม่มีช่องว่าง ตรงนี้คือคำว่าอกาลิโก อกาลิโก ไม่มีช่องว่างของกาลเวลาเลย เพราะฉะนั้นเวลาที่อริยมรรคเกิด อริยผลจะตามมาทันที ไม่มีช่องว่างเลย เรียกว่าอกาลิโก แล้วก็นิโรธตัวสุดท้ายคือพระนิพพาน นิพพาน คนที่เห็นพระนิพพานครั้งแรกคือพระโสดาบัน

ตอนที่เกิดอริยมรรค ก็จะสัมผัสพระนิพพาน อริยผลอะไรพวกนี้ แล้วก็จิตก็กลับมาอยู่ในกามอย่างนี้ หรืออยู่ในพรหมโลก วนเวียนไป เกิดอริยมรรค อริยผลครั้งที่สอง ครั้งที่สามอะไรนี้ จะเห็น พวกนี้จะเห็นนิพพานได้ หรือใช้ทำสมถะ เป็นสมถะ เวลาใช้นิพพานเป็นอารมณ์กรรมฐาน ตัวนี้เขาเรียกผลสมาบัติ ผล ไม่ใช่ พล ไม่ใช่พลศึกษา ผล ที่แปลว่าผล ผลสมาบัติ คือใช้นิพพานเป็นอารมณ์ อันนี้ปุถุชนทำไม่ได้ ยังไม่ต้องเรียน เรียนสมถะ วิปัสสนาให้ดีเถอะ แล้ววันหนึ่งเป็นเอง

นิพพานคือเป็นนิโรธตัวสุดท้ายคือนิพพาน นิพพานไม่เกิดไม่ดับ แต่มรรคผลยังเกิดดับ มรรคผลเป็นโลกุตตระก็จริง แต่เป็นโลกุตตระที่ยังเกิดดับอยู่ อริยมรรคเกิดชั่วขณะจิตเดียวก็ดับ อริยผลเกิด 2-3 ขณะจิตก็หมดไป แต่นิพพานไม่เกิดไม่ดับ สิ่งใดเกิดสิ่งนั้นยังดับอยู่ ถ้าเกิดอริยมรรค อริยมรรคก็ต้องดับ เกิดอริยผล อริยผลก็ต้องดับ แต่นิพพานไม่เกิดไม่ดับ

วันนี้เทศน์ให้ฟังเท่านี้ ไปฝึกตัวเอง อย่ามัวคิดอะไรวนไปวนมา คิดไม่ออกก็ฝืนคิดจนปวดหัว นอนไม่หลับ สุดท้ายเป็นโรคประสาท ชีวิตก็มีปัญหามากอยู่แล้ว ยังเป็นโรคประสาทเพิ่มขึ้นอีก ธรรมะช่วยเราได้ แต่เราต้องช่วยตัวเองก่อน คือฝึกธรรมะ ฝึกปฏิบัติ แล้วธรรมะถึงจะช่วยเราได้ ถ้าเราไม่ฝึกปฏิบัติ ไม่ช่วยตัวเอง ธรรมะก็ช่วยเราไม่ได้

วันนี้เทศน์ให้ฟังเท่านี้ โลกๆ ไปหรือเปล่า เอาใจยากคนยุคนี้ เทศน์ง่าย พวกที่อยากฟังยากมันก็ว่าเรา เทศน์อะไรเบสิก ฟังที่ไหนก็ได้ พอเทศน์ยาก เทศน์เอาแต่ได้ ใครจะไปรู้เรื่อง มึงจะเอาอะไร เอาแต่ใจ เบอร์ 1- เบอร์ 8 สังเกตไหม พอเรารู้ว่าถึงเวลาที่จะต้องส่งการบ้าน จิตเราเปลี่ยนไป แต่ละคน จิตไม่เหมือนตอนที่ฟังเทศน์ มันจะเปลี่ยน เริ่ม เริ่มนิ่งๆ แล้ว เริ่มสำรวม เริ่มทำให้เรียบร้อย เริ่มทำให้ดูดี จะเริ่มเป็นอย่างนี้ ล้วนแต่ตัวปลอม อย่างนั้น ตัวจริงหรือ จิตไม่ดีรู้ว่าไม่ดี ไม่ต้องดีก็ได้ ไม่ดีรู้ว่าไม่ดี

หลวงปู่ปราโมทย์ ปาโมชฺโช
วัดสวนสันติธรรม
11 เมษายน 2569

ที่มา : https://www.dhamma.com/nirodha-cessation-of-suffering/

Nirodha Is the Cessation of Suffering

A Dhamma Discourse by Luang Pu Pramote Pamojjo Wat Suan Santidham April 11, Buddhist Era 2569 (2026)

These days, things are a bit difficult—I hope it is just a bit. There is nothing we can determine, nothing we can control. Life and problems are a matched pair; they never end. When one issue finishes, another arises; it comes continuously, like waves crashing onto the shore. Sometimes the waves are fierce, sometimes they are gentle, but there are problems every single day. This is why life is tedious, yet we must live with it regardless.

Lately, everything has become expensive. Yesterday, there was a report of a university professor who came to complain to our monks, stating that the price of chicken rice jumped by ten Baht all at once. For those with fixed incomes, it is highly difficult. Everything is costly. Some of our practitioners were far-sighted and prepared themselves long ago; they adopted a lifestyle of self-sufficiency (Sufficiency Economy) out in the countryside, owning a plot of land, digging a pond, raising fish, planting vegetables, and growing trees. They are not wealthy, but they do not starve. For those of us living in the city, if the food delivery drivers simply cannot come, we starve immediately.

Nirodha Is the Cessation of Suffering

Therefore, regarding the self-sufficiency that King Rama IX taught, those who possess land and implement it can survive. However, self-sufficiency for city people must take a different form: practicing frugality, being one of few desires and content (Appicchatā and Santuṭṭhī), possessing endurance, and seeking avenues to make a living to survive. Every time a crisis occurs, humanity adapts. Prior to the COVID-19 pandemic, many people earned their living normally; during the pandemic, not knowing what else to do, they rode motorcycles to deliver goods. Once the situation resolved, they did not stop because they grew fond of it. In truth, humans possess a great capacity for adaptation, so do not be overly shaken. Think calmly, gradually seek out opportunities, and you will survive regardless. Mankind has passed through two World Wars already, yet humanity has not faced extinction.

During these times, take excellent care of the “Arahants in your home” (your parents). Some people say they must economize, but they practice frugality on their father and mother while fully pampering their own children—this is not good. If we have eyes and ears, we will know. We all have the opportunity to make merit with an Arahant anyway if our parents are still living. If they have passed away, we remain good, grateful, and reciprocal children (Katañญū-katavedī). Even when they are gone, we still recollect their teachings, recollect their virtues and goodness, and make merit for them whenever an opportunity arises. In this era, when life becomes difficult, many people abandon their fathers and mothers. Sometimes, when hardship hits, keep your mind tranquil and cool; it will pass eventually. Once this passes, a new challenge will arrive. The world is just like that.

Therefore, regarding worldly matters, Luang Hor can offer only this much advice. As for how you will make a living, you must think for yourself; Luang Hor no longer knows how to earn a living in a worldly manner. Furthermore, train yourself to look long-term. In the future, many of you will have your jobs taken by AI—prepare yourselves. Find avenues to make a living moving forward. It is no longer like old times where the grandfather’s generation ran a rice mill, the father’s generation ran a rice mill, and the children ran a rice mill. By the time it reaches the grandchildren, it can no longer be done; everything changes. Technology changes, methods of production change, and making a living changes accordingly. Look to survive in the present and plan your life for the future—this must be done; do not simply leave it up to merit and karma.

Buddhists are not people who surrender to past karma. We must perform new karma; we must employ mindfulness (Sati) and wisdom (Paññā), knowing what ought to be done. Karma means action; this is the physical, material aspect. As for our minds, our lives right now have many problems. Those who have not trained, the moment problems arise, they suffer. The Buddha taught the path to extinguish suffering: Nirodha is the cessation of suffering. There are five types of Nirodha: cessation through tranquility practice (Samatha), cessation through insight practice (Vipassanā), cessation through the Noble Path (Ariya-magga), cessation through the Noble Fruition (Ariya-phala), and cessation through Nirvana (Nibbāna). There are these five types.

As ordinary worldlings (Puthujjana), we can achieve two types: cessation through Samatha and through Vipassanā. Therefore, train in these two, and we will navigate the obstacles in our lives without going mad first. The science of the Buddha is a science that enables us to exist without suffering, or with very little suffering. Problems remain problems. When unwholesome results (Akusala-vipāka) bear fruit, our lives encounter heavy problems; when wholesome results (Kusala-vipāka) arrive, we are a bit more comfortable. During this period, the citizens of our world are experiencing unwholesome results concurrently. Having been born in the same era, we must have committed shared karma, or committed similar karma. One group comes to exact revenge, killing one another anew without end. For us, we have the karma of having to exist in an era where this world is not at peace.

How will we survive? In worldly matters, think it through yourself; Luang Hor cannot advise you, as I possess no knowledge of it. But in the domain of Dhamma, I can tell you. When we are intensely stressed, the mind loops. Whatever we are anxious about, the mind will think about it repeatedly, harming itself over and over again. An untrained mind, when a problem occurs, will harm itself by looping its thoughts—thinking under the driving force of defilements and craving (Kilesา and Taṇhā). Observe closely: all suffering in our minds follows on the heels of thought. Observe carefully, it follows on the heels of thought. If we allow our minds to think like someone uneducated in the Dhamma, it will suffer continuously.

If we have trained in tranquility meditation (Samatha-kammaṭṭhāna), it acts as a periodic brake for ourselves. The problems remain, but we brake the mind to let it rest. If the mind rests, mindfulness and wisdom will arise, enabling us to devise better ways to live with the world. Therefore, practicing Samatha-kammaṭṭhāna or training concentration (Samādhī) is highly beneficial—it has immense utility. If you know how to employ concentration, you will realize it can be used in numerous ways. At a basic level, when our mind loops and thinks repeatedly about things that cause distress, instead of letting it think erratically, we select a meditation object for the mind to anchor upon. Instead of worrying about what to eat tomorrow if we still cannot figure it out—

If you can figure it out, go ahead and think; if you cannot, and it merely causes worry, there is no benefit in thinking. We brake ourselves and come to think of the Buddha, the Dhamma, the Sangha, and the masters. Before they were liberated from suffering, they were people just like us—stumbling, falling, and even falling into hell. The Bodhisatta Siddhattha had also fallen into hell in the past. He stated that throughout his wandering in Saṃsāra (the cycle of rebirth), he had never been born in the five realms of the Pure Abodes (Suddhāvāsa). The Pure Abodes are the Brahma realms for Non-returners (Anāgāmī). If an Anāgāmī passes away, they are reborn as a Suddhāvāsa Brahma, where they will inevitably attain final liberation (Parinibbāna) within that realm, never returning to be born again.

A Bodhisatta must still be reborn; therefore, he will not take birth in the Brahma realms of the Pure Abodes. Another realm where he does not take birth is the realm of non-percipient beings (Asañña-satta, or the “incapable Brahma”). In that state, one sits in concentration and the mind drops away, completely devoid of consciousness; even with a body, there is no feeling, the mind ceases to function, extinguishing entirely, leaving only a stiff, rigid physical body sitting erect without any perception or thought whatsoever. A Bodhisatta will not choose to reside there because residing there yields no benefit; one cannot cultivate the spiritual perfections (Pāramīs). He stated that apart from those, he had been to all other realms—he had even been to hell, having been through it completely.

He had been a hungry ghost (Peta), an animal, a human, a demon (Asura)—he had been everything. He stated he had been a deva and a Brahma, with the exception of the Suddhāvāsa and Asañña-satta Brahmas; apart from those, he had been them all. Even a Bodhisatta had to wander through birth and death, and his life faced immense hardship before he attained comfort, realizing the Path, Fruition, and Nirvana. We are the same; we are still wandering through birth and death across various realms, rotating continuously without choice—unable to choose, carried along according to karma.

Do Not Take Yourself as the Central Axis, and We Will Have the Fortitude to Fight Life

Therefore, when we experience suffering—intense suffering where life feels hopeless—we should reflect: even the Buddha faced hardship. If we study the biographies of the great masters, they also faced hardship, sometimes starving without anything to eat for many consecutive days. Therefore, what we encounter has not yet reached the point of starving for days. For some masters, they starved for long periods, got lost in the deep forest, or got lost on mountains, unable to find a way out, yet they fought and refused to surrender to life, and their lives ultimately improved.

We recollect: “Oh, I am not suffering alone. The masters and the Buddha also faced hardship in the past, having known hunger and poverty.” We do not need to look far; simply look around us in our daily lives—how many people are there who suffer far more than we do? For us, we might lack the delicious food we desire or expensive meals, but it has not reached the point of starvation. For some people, they genuinely have nothing. If we train to look at others, instead of taking ourselves as the central axis, we will have the fortitude to fight life. Those who are in a worse position than us are numerous—exceedingly numerous.

If we know how to think in this manner, our mind calms down. Contemplate deeply: everything, whether happiness or suffering, good or evil, is impermanent. Everything in our life is entirely temporary; gradually instruct the mind so. And when you feel that your life is exceedingly difficult, go look at those who endure far greater hardship—there are plenty. Some who suffer more than we do cannot sleep at night right now, having to flee into bunkers or bomb shelters. For us, we can still sleep at night. If you do not take yourself as the central axis and look at others instead, sometimes your mind grows strong. Reflect that those who endure worse hardships are numerous.

Alternatively, perform concentration seriously instead of allowing the mind to wander erratically, wondering, “When will they stop fighting? When will they open the strait?” Do not assume that once the strait opens, oil will become cheap. Or right now, regarding politics and various issues, when oil is expensive, people condemn the government. The government is not the producer of oil; that is misplaced blame. As for those who hoard, if there is evidence, deal with them. But for those who work, one must empathize with them. It is just like when soldiers go to fight at the border; if things do not go as desired, people condemn them, asking, “When will you shoot them all dead?” No one can act exactly as we desire all the time.

Therefore, instead of thinking erratically, if it were Luang Hor, I would come to rest with the breath—breathing in, Bud; breathing out, dho. Once we remain with the breath, breathing in, Bud; breathing out, dho, we think of nothing else—nothing at all, thinking only of Buddho. Once the mind thinks of that which is wholesome (Kusala), unwholesomeness cannot enter. Unwholesome results cannot bear fruit because the mind possesses mindfulness anchored with the meditation object. Simply performing tranquility practice—breathing in, Bud; breathing out, dho, or chanting prayers, or practicing walking meditation, feeling the physical body walking, the mind feeling—train like this, and we can cut off the stream of erratic thoughts.

For instance, if there is a distressing matter, in Luang Hor’s style, I come to breathe in, Bud; breathe out, dho. Once the mind remains with the breath and with Buddho, it no longer thinks erratically. When the mind does not think erratically, suffering cannot enter our heart. The problems themselves do not enter the heart. When a problem arises, and erratic thinking occurs, suffering is then able to enter our heart. Thought acts like a bridge—a conduit that brings the problem to transform into suffering that burns the heart.

Some people think extensively, realizing that if thought brings about suffering, then it is better to train not to think. They try to train not to think, not to perceive, and not to fabricate. Training and training in this manner, they transform into an Asañña-satta Brahma—changing themselves from a human into a tree or a stone, which yields no benefit whatsoever. The moment the mind emerges from that concentration, it suffers even heavier than before, and it may even give rise to Wrong View (Micchā-diṭṭhi). Those who become Asañña-satta Brahmas often develop Wrong View; once they emerge, they become deluded.

When Knowing Not What to Do, Perform Tranquility Practice

Therefore, when distressed and knowing not what to do, perform tranquility practice (Samatha)—breathing in, Bud; breathing out, dho works well. If you do not know how, bow to the Buddha and chant prayers continuously, but do not chant while constantly begging. Chanting two or three verses: “Dear Lord, please make them stop fighting,” chanting another three verses: “Dear Lord, please let the strait open,” chanting another four verses: “Dear Lord, please make goods cheap,” and upon reaching the fifth verse: “Dear Lord, please grant a high salary.” Wanting everything like this will not yield concentration; it is filled purely with greed (Lobha), and the mind becomes even more distracted.

Therefore, when you are about to perform tranquility practice, cut the mind off completely. This moment is the time for us to enter the presence of the Buddha—forget everything, cast it all away entirely, do not think about it just yet. When we perform meditation, we settle the mind with the awareness that we are entering the presence of the Buddha, and our mind will become peaceful and comfortable. It is our time in the presence of the Buddha. If we ordinary worldlings do not know the true Buddha, go find a Buddha statue to set up, bow to the Buddha, and establish the mind as though we are standing directly before the Buddha; we will then not be very distracted.

The subject of Samatha-kammaṭṭhāna is vast. If you know how to do it, anything can become tranquility practice because tranquility meditation does not discriminate regarding its object—unlike insight meditation (Vipassanā), which strictly requires the objects of form and mentality (Rupa-Nama). Tranquility meditation can utilize any object: a material form (Rupa-dhamma), a mental phenomenon (Nama-dhamma), or a conceptual designation (Paññatti). Furthermore, if one is a Noble Disciple (Ariya-puggala), they can even utilize Nirvana as the object to perform tranquility practice. Therefore, tranquility practice is not complicated; grasp the principle well. For example, when Luang Hor was a child, I used to play with candles, lighting them—initially without intention.

When Luang Hor was young, it was not long after World War II, and the electricity went out constantly—frequently blacking out. Every home would have lamps and candles. When the adults lit candles or lit oil lamps—coconut oil lamps made by themselves using a tin can with a string, filling it with oil and lighting it—Luang Hor would sit and watch the fire. Watching the flame dance, flickering back and forth, I saw that from the lower section of the flame to the very tip, the colors were not the same. If you observe carefully, the colors differ: the bottom is sometimes blue, while the top is orangey. Sitting and watching the fire, when the lights went out, I liked it very much. My siblings, when the lights went out, were sometimes afraid of ghosts.

For Luang Hor, the moment the lights went out and the adults lit the lamp, I would go sit and watch the fire. I did not know then that this was performing tranquility practice; the mind was peacefully anchored with the flame as it flickered and danced. Later on, if you become skilled in meditation, you will know that when the flame flickers, the mind flickers along with it—the mind will move in tandem. This requires mastery in meditation; if not yet masterful, you simply see the flame flickering. This is similar to the story of Master Huineng (Huaylang), where two monks were arguing. At their temple, there was a flag flapping, and the monks argued whether it was the flag moving or the wind moving, debating back and forth.

Master Huineng heard them and stated, “It is the mind that moves.” When Luang Hor practiced as a child, seeing the flame flicker, I did not see the mind then, as I did not yet know how to meditate. Nowadays, if I see a flame flicker—later on, before I ordained—I would see the mind flicker, seeing it clearly. Our mind being focused on the flame means the mind remains with a single object, dwelling with happiness. Luang Hor liked to watch fire. As a child, seeing the fire, the atmosphere was excellent and completely quiet. It was out in the countryside—well, it was within Bangkok, but it was like the countryside back then. At night, crickets still chirped—crickets living by the electricity poles on the roadside; there were plenty of crickets to catch and play with, cicadas and so forth. Once it grew dark, it felt comfortable, and watching the fire flicker and dance, the mind calmed down.

If we train, our mind remains within a single object, not wavering, not thinking of this or that; suffering then does not enter our heart. Meditation objects for tranquility practice are numerous—anything works, as long as it provides an object with which the mind feels happy, remaining with that single object continuously. The mind will then not waver to think of this or that. Life’s problems exist, but right now is a break—we do not bring them to think, choosing not to think at this moment. Consequently, the mind does not tire; the mind rests. Having rested, upon emerging from concentration, sometimes mindfulness and wisdom arise, knowing what ought to be done to make a living and how to resolve problems—it helps extensively.

Therefore, we must attempt to do it, rather than allowing the mind to sink into the world of thoughts, looping back and forth, and failing to resolve the issue, remaining distressed like that. Eventually, one may develop a mental illness; nowadays, millions of Thai people have mental illnesses. It is not that living with greater material comfort translates to greater happiness. People today are not happy—not comfortable. When Luang Hor was a child, the country had recently passed through World War War II; the nation was poor, yet Thai people managed to survive, and they lived with happiness too—living with the happiness derived from peace, from the fact that there was not an abundance of things to consume. Today, there are too many things to consume, and our minds become even more turbulent. Mobile phones are prime culprits; all day long people sit and scroll, remaining distracted the entire day, and then claim they want to train the mind to be peaceful. Peaceful how, when they do nothing but play on mobile phones? It will not be peaceful.

Therefore, be resolute and train yourself to let the mind rest. Let the mind rest through the performance of tranquility practice; this is considered a form of extinguishing suffering through the power of Samatha, which is the first type of Nirodha. There are five types of Nirodha—go ask “Ah Goo” (Google), it knows everything. It only doesn’t know one thing: when the world will end, and it doesn’t know when that madman will stop being crazy either—he’s mad already, go see. Extinguishing suffering through Samatha means when we perform tranquility practice, the mind does not get lost in thought. When the mind does not get lost in thought, it does not bring suffering onto itself; the mind remains at peace within a single object, getting its rest.

Go train—it is a precious thing. If you do not train today, in the future when life faces heavy problems and you think of training then, it will not work. There are many people near death whose relatives bring them to see Luang Hor, asking me to give them some instruction. We look at their face: “You have never performed any goodness whatsoever, experiencing nothing but erratic thoughts. What instruction can I give you?” I tell them I don’t know what to give, just keep repeating Buddho, Buddho continuously. If you pass away, keep repeating Buddho, Buddho, and you might manage to survive to some extent. If in life you have never performed any goodness, repeating Buddho, Buddho at the moment of death might turn into Phut-tho (an expression of pity or sigh) instead. Or for some people near death, their relatives tell them to recite “Phra Arahant, Phra Arahant”; reciting back and forth, it transforms into Moo Han (roasted pig) or something like that—they head to the woeful planes (Apāya-bhūmi).

Therefore, do not wait until the final minute to train; train starting right now. When you can do nothing else, sitting down, see that breathing in is known, breathing out is known. Standing is known, walking is known, sitting is known, lying down is known—know continuously. Let the mind remain within a single object, with the body, with the breath, with the repetition-word, or with thinking of good things. Thinking of good things consists of ten subjects, called the Ten Recollections (Anussati 10)—go ask “Ah Goo” again, I have preached and taught them extensively already. Such as recollecting the Buddha, the Dhamma, the Sangha, or recollecting the charity (Dāna) we have performed. For instance, if you have donated blood, that is excellent—it is a superior form of charity, yielding far greater merit than donating money. Donating weapons is incorrect; donating medicine is correct. Recollect charity, recollect virtue.

Tranquility and Insight

If we have maintained the precepts well, when we recollect our virtue, we acquire tranquility practice. Recollecting devas means thinking of good people—our good idols; when we recollect them, our mind calms down. Recollecting death—such as when life feels, “Oh, why is life so difficult?” we reflect, “Oh, it is difficult only until death, nothing more than that.” If we are not afraid of death, will we fear starvation? There is no need to fear anything anymore. If not afraid of death—that which all animals fear most is death—we have this recollection, and we contemplate: life is not permanent, it is uncertain, but death is absolutely certain; eventually, we die. Think like this.

If we are unshakeable regarding death, we are unshakeable regarding other matters, because other matters are smaller than death. This lies within the recollections, called the Recollection of Death (Maraṇānussati). Mindfulness occupied with the body—our body is composed of what? It has hair of the head, hair of the body, nails, teeth, skin. Look at the components within our body, scanning up and scanning down; the mind does not go to think of other matters, thinking only of its own body—this is called Mindfulness Occupied with the Body (Kāyagatāsati), and concentration will arise. Kāyagatāsati can be flipped into insight practice without difficulty.

Another one is Mindfulness of Breathing (Ānāpānassati); no need to think extensively, just breathe. Breathe and feel it, and the mind calms down with the breath, possessing happiness. The mind is then not scorched and burned by erratic, looping thoughts; the mind is comfortable. Ānāpānassati is another meditation object that can be utilized to perform insight practice as well, while also functioning as tranquility practice. Kāyagatāsati is the same. The ultimate meditation objects are these two: Kāyagatāsati—the contemplation of the body, dissecting it down into hair of the head, hair of the body, nails, teeth, skin, flesh, tendons, bones—this is the portion of the earth element, water element, wind element, and fire element within the body. Contemplate like this. While contemplating, being focused on the contemplation without wavering elsewhere—this yields tranquility practice.

Sometimes while contemplating and contemplating, the mind gathers into unification instantly, everything vanishes completely, and one sees the body lying there, the body gradually breaking apart and decaying for one to see—this is also tranquility practice. Alternatively, contemplating the body and contemplating the body, the mind gathers instantly into unification, seeing the body as the body, the mind as the mind—seeing this body falling under the Three Universal Characteristics, not being our self or belonging to our self. The mind that goes to know the body also falls under the Three Universal Characteristics, not being our self or belonging to our self—now the mind ascends to insight practice (Vipassanā). Kāyagatāsati is a precious, extraordinary thing; the masters of the forest monasteries utilize Kāyagatāsati. Another ultimate tool is Ānāpānassati.

If we fix our attention on the breath, our mind is focused on the breath without wavering anywhere. Subsequently, the breath refines and calms down, transforming into light. Focus on the light until the mind does not waver. At this stage, we can direct it—directing it to be bright and broad, encompassing the entire world, or directing it to be as small as the tip of a needle; we can play with it, acquiring concentration. Following that, rapture (Pīti) arises, happiness arises, and the oneness of the mind arises; the mind enters the first meditative absorption (Paṭhama-jhāna). Subsequently, the mind perceives that for the mind to still latch onto the light, to linger around the light, is a burden. The mind then relinquishes the light, abandoning applied and sustained thought (Vitakka-Vicāra); the mind reverses its current inward toward the mind itself, and the mind of the knower arises—what is called Ekodhibhāva (singleness of mind) arises. This tool is highly excellent.

If this arises, one can easily apply it to perform insight practice. However, most people do not achieve this; when the mind gathers, it gathers in the manner of an ascetic (Rishi), devoid of the “knower.” If it gathers in the manner of a Buddha (Buddha), it gives rise to the knower, the awakened one, the joyful one. If it gathers in the manner of an ascetic, it is simply quiet and still. Concentration has many forms, it is not of a single type. Therefore, to claim that “sitting in concentration is practicing the Dhamma” is a careless, overly simplistic statement. Concentration has numerous types; certain forms of concentration are not the practice of Dhamma—they are Wrong Concentration (Micchā-samādhi), which when trained leads to madness, yielding nothing useful. The subject of tranquility practice is diverse; observe ourselves—with what meditation object does our mind feel happy? If our mind feels happy, the mind will not waver to think of this or that; we can then cut off thought for a duration. During this time, while resting in concentration, the mind does not suffer—this is the first type of Nirodha.

The second type of Nirodha is the performance of insight practice (Vipassanā). We see everything arise and cease, seeing everything as operating under the Three Universal Characteristics. Keep watching. Just like life right now facing hardship due to conflicts, we watch: “Oh, the hardship is temporary.” How much suffering in our life have we passed through already? And a war of this scale has not yet brought extensive hardship to us, because what we fear most is death, and we have not gone to fight them, nor have rockets arrived in Thailand. We do not suffer to the extent of the people in the Middle East over there. Contemplate continuously: all suffering is temporary, all happiness is temporary. Watch continuously, until reaching the point of seeing that even our life is temporary. How long is the life of each of us? It is only as long as a breath. Breathing in and failing to breathe out, one dies; breathing out and failing to breathe in, one dies.

Therefore, in truth, if we can live for the duration of a single breath, and we contemplate death at every moment, seeing origination and cessation at every moment, our mind is cultivating wisdom. If the mind performs extensive insight practice—whether utilizing the body, or utilizing feelings (Vedanā), or utilizing mental formations (Citta-saṅkhāra), or observing the mind directly, observing all phenomena (Dhammas), observing the operational process of form and mentality, of the wholesome and unwholesome—keep practicing; whichever you are skilled in, take that one. Having done it, subsequently the mind will begin to perceive the truth: all things arise and entirely cease. Whatever is subject to origination is all subject to cessation. Happiness arises and ceases; suffering arises and ceases.

If the mind possesses wisdom in this manner, it no longer wavers much. When suffering arrives, it knows it will pass eventually. But if you still do not know how to perform insight practice like this, Luang Hor offers you a protective verse. When life experiences intense suffering, recite this verse: “It will pass eventually.” Recite it so that your mind does not lose its sanity, worrying yourself to death first. Losing one’s sanity and dying leads to the woeful planes, which is useless. Therefore, if we perform insight practice, during the time we are walking the path of insight, we do not suffer.

The Ultimate Nirodha Is Nirvana

When Luang Hor practiced insight, I observed the mind. Initially, I could observe it only coarsely, seeing the happy mind, the suffering mind, the neutral mind. Watching and watching, it became more refined: when lust (Rāga) was present, I knew; when lust was absent, I knew. When anger (Dosa) was present, I knew; when anger was absent, I knew. When delusion (Moha) was present, I knew; when delusion was absent, I knew. When distracted, I knew; when depressed, I knew. And I saw that everything is impermanent, seeing that everything lies outside of control—this is ascending to insight practice. Luang Hor practiced like this, and when it became even more refined—observing the mind at its coarsest, easiest level, observing the happy mind, the suffering mind, the neutral mind—there are only three choices all day long. Watching refinedly, one will see the wholesome mind, the unwholesome mind. Watching even more refinedly, we will see that very mind—every type of mind arises and ceases. At this stage, we can achieve it, provided our mind is firmly established enough.

When the mind is the knower, the awakened one, possessing sufficient firmly established strength, we will see the mind arise and cease through the six sense bases (Āyatanas). In one moment, the mind of the knower ceases, and the mind that plunges down to know a form arises. The mind that plunges to know a form is called consciousness via the eye (Cakkhu-viญญāṇa); it exists temporarily and ceases. The moment it ceases, because we have trained to be the knower with expert skill, the instant the mind that knows form ceases, it returns immediately to the knower anew. And we do not guard that knower; it exists for a moment, then the mind that goes to listen to a sound arises. The mind that plunges to listen to a sound arises and ceases, and transforms back into the mind of the knower. The mind of the knower exists temporarily and ceases, then the mind that goes to think arises—plunging in through the mind-door (Mano-dvāra), called mind-consciousness (Mano-viญญāṇa). One will see the mind arise and cease through the six sense bases. Ultimately, it will know: every mind is impermanent, every mind lies outside of control, not being our self or belonging to our self.

During the time we are walking this path of insight, we are not thinking of worldly matters, see? We do not suffer; we do not suffer. If we practice, performing both insight and tranquility, these two must be done continuously; it is not that performing insight allows one to abandon tranquility. The Dhammas that should be cultivated with higher wisdom are tranquility meditation and insight meditation—knowing when one ought to perform tranquility, and when one ought to perform insight. If the mind lacks strength, perform tranquility practice first; once the mind possesses strength, walk the path of wisdom. The mind being firmly established is what is meant by possessing strength—then come to perform insight practice.

As you practice continuously, during the practice, the mind is wholesome; therefore, suffering within the heart will not exist—suffering within the heart will not arise. Suffering arises only with a mind possessed of anger (Dosa). หากเรามีสติอยู่ โทสะไม่มีหรอก If we maintain mindfulness, anger does not exist; therefore, the mind will not suffer. Gradually practice, gradually train. As for Nirodha, the first is the Nirodha of tranquility, the second is insight, the third is the Nirodha of the Noble Path, and the fourth is the Noble Fruition. The Noble Path and Noble Fruition—no one can cause them to arise; they arise on their own when virtue, concentration, and wisdom are fully perfected.

Maintain tranquility practice, insight practice, and keep the precepts. When the time arrives that virtue, concentration, and wisdom are fully perfected, the Noble Path arises on its own. The very instant the Noble Path arises, the Noble Fruition will follow immediately without any interval. This is the meaning of Akāliko (timeless)—there is no interval of time whatsoever. Therefore, at the moment the Noble Path arises, the Noble Fruition follows immediately without any gap, called Akāliko. And the ultimate Nirodha is Nirvana. The first person to perceive Nirvana is the Stream-enterer (Sotāpanna).

At the moment the Noble Path arises, it contacts Nirvana, as does the Noble Fruition. Following that, the mind returns to exist within the sensual realm like this, or within the Brahma realms, rotating along. The second and third arisings of the Noble Path and Fruition will see—they can perceive Nirvana, or utilize it to perform tranquility practice, treating it as tranquility practice when utilizing Nirvana as the meditation object. This is what they call Phala-samāpatti (the attainment of fruition absorption)—Phala meaning fruition, not physical education! Phala-samāpatti means utilizing Nirvana as the object. This is something ordinary worldlings cannot achieve; there is no need to learn it yet. Learn tranquility and insight well, and one day it will happen on its own.

Nirvana is the ultimate Nirodha; Nirvana neither arises nor ceases, but the Path and Fruition still arise and cease. Although Path and Fruition are transcendent (Lokuttara), they are transcendent phenomena that still arise and cease. The Noble Path arises for a single mind-moment and ceases; the Noble Fruition arises for two or three mind-moments and concludes. But Nirvana neither arises nor ceases. Whatever is subject to origination is still subject to cessation: if the Noble Path arises, the Noble Path must cease; if the Noble Fruition arises, the Noble Fruition must cease. But Nirvana neither arises nor ceases.

Today I preach this much for you to hear. Go train yourself, do not sit thinking about things back and forth. When you cannot figure it out, forcing yourself to think until your head aches and you cannot sleep results in a nervous disorder. Life has enough problems already; do not add a nervous disorder on top of them. The Dhamma can assist us, but we must assist ourselves first by training in the Dhamma, training in the practice, and then the Dhamma can assist us. If we do not train in the practice and do not assist ourselves, the Dhamma cannot assist us.

Today I preach this much for you to hear. Was it too worldly? It is difficult to please people of this era. Preaching simply, those who wish to hear difficult things criticize us, saying, “What kind of basic preaching is this? I can hear it anywhere.” Yet when preaching difficult things, preaching exclusively on ultimate truths, they complain, “Who can understand this? What are you trying to achieve?” You are simply acting according to your own whims. Notice numbers 1 through 8: the moment we realize it is time to submit our practice homework, our mind changes. Each person’s mind becomes different from when they were listening to the sermon; it begins to grow still, begins to be composed, begins to make things orderly, and begins to make things look good. It begins to become like this—all of it is a counterfeit self. Is that the true self? If the mind is not good, know that it is not good; it does not have to be good. If it is not good, know it is not good.